De laatste fase van het jaar is aangebroken. En met deze warmte echt niet altijd een pretje moet ik zeggen. Je merkt dat kinderen dan toch nét wat minder van elkaar kunnen hebben. En dan is er ook nog die gymles waar je een kwartier heen en een kwartier terug moet lopen in de snikhete zon.

Eén jongen vond het lastig om rustig in de rij te blijven. En om verder gedoe te voorkomen, vroeg ik hem om naast mij te komen lopen. Dat vond hij een goed idee. Toevallig liep daar ook het nieuwe meisje uit deze groep die ik begeleid om meer rust in de klas te krijgen.

Ze was een paar weken geleden ingestroomd. Midden in de adjourningfase, je weet wel, die laatste, wat chaotische weken van het schooljaar, waarin iedereen bezig is met afscheid nemen, cito’s maken en toeleven naar de zomervakantie. Niet echt het makkelijkste moment om ergens nieuw te beginnen. Maar ja, sommige dingen heb je nu eenmaal niet in de hand.

Ik zag haar twee weken terug ook Ze was stil en afwachtend. Ik zag aan haar blik dat ze dacht: wat moet ik in deze groep doen om er ook bij te gaan horen? Tijdens het lopen hadden we het over het warme weer én over de vakantie. En toen zei ze dat ze naar Turkije ging, naar haar familie.

De jongen naast haar keek op. “Oh, heb jij ook familie in Turkije dan?”
“Ja!”
“Oh! Ik ook!”

En ineens hoefde ik niks meer te doen. Ze hadden ineens spontaan een écht gesprek. Over familie in Turkije en waar ze dan woonden. En wat ze er gingen doen. Een meisje dat vóór hen liep ving iets op en haakte aan. En op de terugweg waren er steeds meer kinderen die het gesprek met haar aangingen. Want… ineens was er interesse vanuit beide kanten!

Ik zag het meisje binnen no-time helemaal opbloeien. Ze was niet meer afwachtend, maar trots en blij. Alsof ze dacht: hé, ik heb nu eindelijk iets gevonden waarmee ik een plek in de groep krijg.

Een plek in de groep krijgen…

…. gaat niet vanzelf. Zeker niet als je nieuw bent. En zeker niet aan het einde van het jaar, als de groep al lang weet wie bij wie hoort. Wat dit meisje nodig had, was niet een welkomstposter of een tafelmaatje. Ze had iemand nodig die iets van haarzelf ontdekte. Een oh, jij ook?-moment.

Dat is precies wat kinderen verbindt: niet dat ze naast elkaar zitten, maar dat ze iets met elkaar gemeen hebben en in elkaar herkennen. En als leerkracht kun je ze helpen die verbinding te laten ontstaan.

Herken je het?
Wat kun jij morgen doen?

Want dit vergeten we soms

De adjourningfase vraagt om afscheid. Maar juist dan kunnen kinderen nog iets leren: hoe je iemand een plek in de groep geeft, ook als het schooljaar bijna voorbij is. Het meisje bloeide op in een rij naar de gym. Gewoon door één gesprekje, op het juiste moment. En dat op een warme vrijdagochtend in juni.

Ken je dat gevoel? Je komt terug na twee weken vrij (en sommigen zelfs 2,5 week) en je denkt: Help, wat is er in die twee weken gebeurd?!

De groep voelt anders. Wat in april als vanzelf ging, moet je nu weer uitleggen. Kinderen testen grenzen opnieuw, de sfeer is wat onrustig en jij vraagt je af of het aan jou ligt. Verbeeld je je dat het anders is? Nee, het is echt anders. Dat komt doordat de groep eigenlijk weer even terugvalt in de norming en/of stormingsfase. Ze hebben twee weken vakantie gehad, elkaar niet gezien en dus moet de groep weer wennen aan het samen zijn, inclusief de afspraken en (ongeschreven) regels die er zijn.

De komende periode kan soms best ingewikkeld zijn. Want; je hebt nu te maken met een hernieuwde norming/storming. Meestal duurt die maar kort. Daarna heb je weer een aantal weken performing.
Want.. ook al denk je en voel je aan alles, het is dé laatste periode, het zijn voor de meeste scholen nog gewoon 10-11 weken. Da’s een kwart schooljaar! Dus… nog genoeg tijd om te blijven bouwen aan jouw groep.

Dat de verschillende fasen in een schooljaar door elkaar lopen, ontstaat enerzijds door vakanties. Maar.. kan ook ontstaan door een nieuwe kind in de klas. In een kleutergroep gebeurt dat het hele jaar door, maar als je én twee weken vakantie hebt én er starten twee nieuwe kleuters in een groep, dan kun je heel wat meemaken in krap een half uur tijd waarvan je denkt: oh ja, we moeten het kader weer even helder maken.

Een fiets, een boze blik en een “jij bent stom”

Gisteren deed ik namelijk een observatie in een kleutergroep. Twee en een halve week vakantie achter de rug, en iedereen was nog aan het landen. Inclusief een nieuwe kleuter. Alles was nieuw voor hem, en vooral: uitdagend.

Op het schoolplein pakte hij rustig een fiets af van een meisje. Geen aarzeling, geen twijfel. Want waarom zou hij? In zijn hoofd was de redenering glashelder: ik wil die fiets, dus is het mijn fiets. Het meisje, ook nog maar net de eerste week op school, keek geschrokken en zette het daarna op een snoeihard huilen. “Maar dat is míjn fiets!”

Ik probeerde een gesprekje aan te gaan. Of dit zijn fiets was.

“Ja!”

(Ja natuurlijk Nicole. Kleuterbrein.)

Hoe langer ik de situatie ondertitelde “Ik zie dat jij op de fiets zit en ik zie dat zij huilt omdat het haar fiets is” hoe bozer zijn gezicht werd. Want hij zag ook wel aankomen waar dit naartoe ging. Uiteindelijk gooide hij de fiets van zich af en ik kreeg een hartelijk “Jij bent stom!” naar mijn hoofd. Ik moest er eerlijk gezegd een beetje om lachen.

Waarom dit er zo uitziet: het kleuterbrein

Wat je hier ziet, is geen ongehoorzaamheid. Het is ontwikkeling.

Kleuters zitten midden in de egocentrische fase. Dat klinkt negatiever dan het is. Het betekent simpelweg dat een jong kind de wereld nog vanuit zichzelf bekijkt. Zijn perspectief is het perspectief. Een fiets die hij wil, is zijn fiets. Dat een ander kind er verdriet van heeft, is iets wat hij nog niet automatisch kan voelen of begrijpen.

Het kleuterbrein is nog volop in ontwikkeling. De prefrontale cortex, het deel dat zorgt voor impulscontrole, inlevingsvermogen en het overzien van consequenties, is bij kleuters nog lang niet af. Sterker nog: die ontwikkeling loopt door tot ver in de twintig. Een kleuter die een fiets afpakt, doet dat niet om te pesten. Hij doet het omdat zijn brein hem nog niet vertelt dat hij dat niet moet doen.

Dit geldt trouwens niet alleen voor kleuters. Ook oudere kinderen en ja, soms ook volwassenen vallen terug op eerder gedrag als de context verandert. Na een vakantie, bij spanning, of als er iets nieuws is in de groep. Toch? 😉

Wat er verder gebeurde

Na het buitenspelen gingen ze in de kring. De nieuwe kleuter ging zitten, maar wel stevig tegen een klasgenootje aan gedrukt. Een ander kind sprak hem meteen aan:
“Zo hoort dat niet! Je moet op je eigen stoel zitten!”

De juf greep in en zei dat hij dat wat aardiger mocht zeggen, want het was tenslotte pas de eerste week.

Waarop het kind reageerde: “Hij is gewoon irritant.”

Herkenbaar? De kinderen die al langer in de klas zaten, wisten precies hoe het hoorde. De afspraken zaten er goed in. Maar met een nieuw kind erbij, verschuift er iets in de groep. Er komt iemand bij die de codes nog niet kent. En dat vraagt, ook van de kinderen die het al weten om herhaling, geduld en soms een stapje terug doen.

Wat ik mooi zag: de oudste kleuters werden vanzelf een soort gids. Ze wisten hoe het werkte, en lieten dat ,soms bot, maar toch, ook merken. Dat is precies de kracht die je als leerkracht kunt benutten: laat de kinderen die de afspraken kennen, vertellen hoe het bij jullie gaat. Dat werkt beter dan het van jou te horen.

Na een vakantie gaat een groep even terug

Dit is niet alleen een kleuterverhaal. Dit herken je in elke groep, elke leeftijd.

Na een langere vakantie gaat een groep even terug naar een eerdere fase. Eigenlijk kom je even terug in de norming en stormingsfase. Niet omdat je iets fout hebt gedaan, maar omdat groepsvorming nu eenmaal geen rechte lijn is. Het is een proces dat steeds opnieuw aandacht vraagt.

Wat helpt in deze eerste weken na de meivakantie?

Een vraag om mee te nemen naar volgende week :
Welke routine of afspraak is na de vakantie het eerst weggegleden in jouw groep? En wat kun jij doen om die weer op te pakken?

Wat je nu doet, is dus geen stap terug. Een groep wordt niet vanzelf een groep. Ook niet als je er al maanden aan hebt gebouwd. Het vraagt om blijven investeren, ook als het even minder soepel loopt. En juist dat is het mooie aan het vak van leerkracht. Geniet dus ook vooral van het proces.

Kun jij je herinneren wanneer jij voor het laatst iets heel nieuws hebt uitgeprobeerd?En met iets nieuws bedoel ik eigenlijk: iets doen wat je nog nooit gedaan hebt. Het hoeft geen spannende activiteit te zijn, zoals schaatsen op ijs waarvan je niet zeker weet of het je houdt, maar iets in de klas. In je school. In hoe je met je groep werkt.

 Vaak is dát het moment waarop je even twijfelt.

Nieuw betekent ook: niet precies weten hoe het loopt. Dat voelt ongemakkelijk. Zeker voor iemand als ik, die voor 200% gaat. En ja, dan kan ik wel heel groot die quote van Pippi “Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan” op mijn werkkamer hebben hangen (die schijnt trouwens niet eens letterlijk van Pippi zelf te zijn), maar dan nog. In dit geval betekent ‘nooit’ eigenlijk: nog niet zo vaak. En dat maakt het reuze spannend.

Wat dan hoor ik je denken?
Dat ga ik je in dit blog vertellen. Iets met LEGO Serious Play en groepsdynamiek.

De Zilveren Weken: wat boven water lijkt, klopt niet altijd

Deze periode, de zilveren weken, is de periode waarin je kunt zeggen dat de wittebroodsweken voorbij zijn. Rollen worden steviger. Subgroepjes tekenen zich af. Wat eerst nog klein en onschuldig leek, krijgt ineens lading. Onder de oppervlakte gebeurt er van alles, terwijl het aan de buitenkant soms best oké lijkt.

Afgelopen week was ik in zo’n groep waarin de groepsdynamiek best ingewikkeld is. Er is regelmatig gedoe tussen de meiden en de jongens kijken er vooral met een afstandje naar. Tijdens gesprekken met de hele groep, zo aan het begin van die Zilveren Weken, geven de kinderen zelf aan dat het eigenlijk wel goed gaat. Maar de leerkracht voelde, en ik ook tijdens de observatie, dat er onder water van alles speelde.

Na de pauze waren er weer woorden tussen de meiden. Tijdens de spellingsles waren de blikken niet te missen. Overigens, als blikken konden doden, dan had ik ook gestrekt gelegen, want een aantal kinderen had feilloos door dat ik precies zag wat er gebeurde. Kortom, een nare sfeer in de klas. Maar als de leerkracht het benoemde, was alles prima.

“Ze zouden nu toch beter moeten samenwerken?”

Je zou ook mogen verwachten dat deze groep langzaam richting de performingfase zou gaan. Meer rust. Meer samenwerken. De leerkracht gaf echter heel duidelijk aan dat samenwerken echt niet lukt. Met z’n tweeën gaat het soms nog net, maar zodra er meer kinderen samenwerken, ontstaat er gedoe.

En toen kwam de vraag: “Heb jij een idee?” Die had ik.

“Zullen we aan de slag gaan met LEGO® Serious Play®?”

Een goed plan. En dan de praktijk.

Dat sprak meteen aan. Deze groep is echt van het doen. Dus ik bereidde de activiteit zorgvuldig voor. Alles kloppend in mijn hoofd, logisch opgebouwd op papier, de vragen scherp. En toen deed de praktijk wat ze vaker doet. Die vroeg iets anders…

Samen overleggen met een Talking Stick lukte in precies één groepje. In de andere groepjes ontstond gedoe.
“Zij luisteren niet.”
“Hij wil niet samenwerken.”
“Ze doen niet serieus mee.”

Je zag meteen wie de leiding nam. Positief bij een aantal kinderen, maar ook duidelijk negatief bij anderen. En de meelopers haakten af. Die gaven het eigenlijk al op. Ik liet het even gebeuren. En gooide toen (bijna) alles wat ik bedacht had overboord.

Werken vanuit wat er gebeurt

Ik ging werken vanuit wat ik zag. Aansluiten op wat er gebeurde in de groepjes. Alleen al de vraag:
“Vertel eens, wat gebeurt hier nu?”
zorgde steeds voor een korte stilte. En daarna voor woorden die ze eigenlijk al wilden zeggen, maar nog niet konden.
“Dit is niet hoe we het willen.”
“Het lukt ons gewoon niet.”

“Oké. En wat heb je dan nu anders te doen?”
Dan konden ze weer verder.

Dat samenwerken nog geen vanzelfsprekendheid is in deze groep, werd pijnlijk duidelijk. Samen met de leerkracht en de IB gaan we onderzoeken waar deze groep zit in de leerlijn en wat de eerste stappen zijn om samenwerken wél te leren. En dat los van het werken aan alles wat er onder water speelt in deze groep.

Als bouwen meer zegt dan praten

Maar het allermooiste van deze activiteit kwam daarna. Ik hoefde eigenlijk niets te vragen over hoe het loopt in de klas.

De opdracht was: bouw samen de klas. Laat zien wat fijn is en wat niet fijn is in de groep. En zonder grote woorden kwamen er zoveel inzichten op tafel. Letterlijk.

Elkaar buitensluiten werd gebouwd.

Ruzie ook.

Maar óók: samen spelletjes doen. Dingen die ze leuk vinden. Dat ze al zo lang bij elkaar in de klas zitten. Dat ze voor elkaar opkomen. Het was echt prachtig om te zien. Simpel gebouwd met LEGO®.

Vanuit die informatie gingen we verder naar de vraag: wat zouden jullie graag willen? Hun wens. En die wens konden we heel mooi verbinden aan de groepsmissie en de afspraken die er al lagen. Precies dat wat in de Zilveren Weken zo helpend is: niet doen alsof het vanzelf overgaat, maar samen kijken naar wat er speelt en waar je naartoe wilt.

Dit smaakt naar meer

We zijn er nog niet. De tijd vloog voorbij. Dat vonden de kinderen ook.
“Juf Nicole, wanneer kom jij weer met de LEGO?”

En collega’s kwamen nieuwsgierig kijken. “Kun je dit ook bij ons in de klas doen?”

Ja hoor!

Kortom: dit smaakt naar meer en krijgt zeker een vervolg. Op deze school staat al een nieuwe afspraak gepland en binnenkort ook bij een andere school. Ik vind het zó spannend. Want dit is echt iets nieuws, voor en van mij. Maar… het werkt!!

Wat LEGO® Serious Play® oplevert

Wat je met LEGO® Serious Play® vooral bereikt, is dit:

En eerlijk? Ik kan niet wachten op het vervolg!

Elk jaar weer komt er zo’n moment, zo’n paar weken na de herfstvakantie, dat je de klas binnenloopt en denkt:
“O ja… we zitten er wéér in. Hoe kan dat nou? Het begon net zo lekker te lopen!”
Er is soms gedoe, maar ook die bijzondere mix van energie, onrust, giechelige geheimzinnigheid en soms een vleugje tranen. De Sint is in het land — en dat voel je. Niet alleen bij de kleuters en de onderbouw, maar ook in groep 6, 7 en 8.

Veel leerkrachten zuchten dan even en zeggen: “Help, we zijn weer terug in de stormingsfase…”
Maar eerlijk? Zo kijk ik er niet naar.

Het is geen storming. Het is spanning.

In de groepen die ik begeleid zie ik rond Sinterklaas bijna nooit échte storming. Niet de strijd om posities, niet de botsende subgroepjes, niet de wrijving die hoort bij groepsvorming.

Wat ik zie, is opbouwende spanning. Spanning die zich bij elk kind anders uit:

• het ene kind wordt drukker,
  
  
• het andere stiller,
  
  
• sommigen zijn hyperalert op geluiden in de gang (“Ik hoorde wat!!”),
  
  
• anderen doen juist stoer alsof het ze helemaal niets doet,
  
  
• of hebben juist meer conflicten dan eerst, zijn prikkelbaarder,
  
  
• en een paar kinderen lijken ineens alles kwijt te zijn wat ze normaal gesproken aan afspraken nog best goed konden onthouden.

En als spanning groter wordt, gaan kinderen terug naar hun basisreactie. Logisch. December is een periode van prikkels, verwachtingen en wisselende dagen. Voor sommige kinderen heerlijk, voor anderen zwaar.

De groep beweegt mee.

In een periode als deze zie je dat de normale groepsenergie verschuift. Het ligt niet aan jou. Het ligt niet aan de groep. Het is de tijd van het jaar.

Kinderen zitten vol verhalen, emoties, verwachtingen. Denk aan:

• Wie krijgt wie met surprises?
• Wat zou er in de zak zitten?
• Komt Sint écht langs?
• Wat als je eigenlijk niet zo’n fan bent van verrassingen?
• Of van harde geluiden?
• Of van dingen waar je geen controle over hebt? 

Richting kerst zie je hetzelfde gebeuren. De sfeer verandert, het licht verandert, de dagen worden korter, ouders zijn drukker, en ondertussen gaat het programma in de klas gewoon door. Dat vraagt veel van kinderen — en van jou.

Maar laat me één ding zeggen: dit is geen storming, dit is spanning. En spanning kun je begeleiden. Sterker nog, spanning biedt juist kansen om te oefenen in samen voelen, samen praten, samen reguleren.

Hoe begeleid je je groep door deze decemberweken heen?

 Vijf praktische tips die direct helpen:

En…

De decemberperiode is intens, warm, sfeervol, maar soms ook vol gedoe en soms vol tranen. Maar als je goed kijkt, zie je vooral dat kinderen in deze weken laten zien wie ze in de kern zijn.

Het is geen terugval in de stormingsfase. Het is spanning. En spanning kun je samen aan, door het bespreekbaar te maken, maar ook met aandacht, rust en duidelijkheid.

Wat herken jij vooral in deze weken? En hoe ga jij er mee om in jouw klas? Laat me weten door hier een berichtje achter te laten.

De stormingsfase is in volle gang — en dat merk je niet alleen in de klas, maar zeker ook buiten op het plein. Vooral bij het voetballen ontstaan in deze periode vaak conflicten. Kinderen zoeken hun rol: wie neemt de leiding, wie mag meedoen, wie moet toegeven? De strijd om macht en status hoort er (helaas) bij.

Vaak begint de pauze nog gezellig met een potje voetbal, maar in de laatste minuten barst de bom: ruzies, frustratie, conflicten. En die energie neem je mee naar binnen. Terwijl jij als leerkracht eigenlijk gewoon door wilt met je les, beland je opnieuw in het oplossen van voetbalgedoe. Dat kost tijd, energie en rust.

De kracht van een T-kaart: concreet, zichtbaar en positief

Onlangs was ik op een school waar ze sinds dit schooljaar met Klasse(n)Pad werken en waarbij ik de school begeleid in de implementatie. In de missie van de groep stond onder andere: “We spelen en werken fijn samen.” Maar bij het voetballen ging dat lang niet altijd goed. Daarom maakten ze samen met de klas een T-kaart: Fijn voetballen.

*De afspraak ‘Niet beuken’ wilden ze eigenlijk nog positief formuleren. Maar in het gesprek kwamen ze er niet uit en bleek ‘niet beuken’ toch gewoon het duidelijkst te zijn.

Wat gebeurde er vervolgens?

• Kinderen speelden elkaar bewust de bal toe in plaats van te verdringen.
• Er klonken aanmoedigingen en complimenten.
• Bij botsingen hielpen en troosten ze elkaar.
• De leerkracht besprak vooraf wat er op de T-kaart stond en ging er na afloop samen met de kinderen op reflecteren.

Natuurlijk liep niet alles vlekkeloos. Er ontstond discussie over het verschil tussen sterke en minder sterke teams. Ook dát werd onderdeel van het gesprek. Uiteindelijk bedacht de leerkracht een oplossing: elke dag trekken ze twee beurtstokjes, en die kinderen mogen de teams maken. Zo wisselen de teams steeds en ontstaat er meer balans en spelplezier.

In eerste instantie waren sommige kinderen — vooral degenen die altijd in de sterke teams zaten — niet enthousiast. Maar ze besloten het een kans te geven. En het effect was verbluffend: binnen twee dagen was er minder strijd, meer plezier en veel meer rekening met elkaar. Ook in de klas merkte de leerkracht dat de rust toenam. Haar conclusie: “Dit had ik veel eerder moeten doen!”

Deze aanpak laat zien dat gedragsafspraken beter werken als ze zichtbaar en concreet zijn, én als kinderen zelf meedenken en mede-eigenaar worden van die afspraken.

Waarom dit werkt: theorie én praktijk

Gedrag op het plein of in de klas verandert niet alleen door regels, maar door cultuur. Tom Bennett schrijft in Creating a Culture dat succesvolle scholen duidelijkheid, consequentie en gedeeld normbesef nodig hebben om gedrag te sturen. Wachten tot er problemen ontstaan, werkt averechts — vooruitdenken, structuren inbouwen en verwachtingen expliciet maken is cruciaal.

Juist tijdens de pauze valt de vaste structuur van de klas weg. Dat maakt dat kinderen sneller botsen. Onderzoek en praktijkervaring laten zien dat een pauzeplan met duidelijke spelzones, keuzes en begeleiding kan helpen om buitenspelen veiliger en leuker te maken. Leraar24 geeft hier een praktische ideeën voor.

Heel concreet werkt het ook om een scheidsrechter-afspraak te hebben: wie fluit, die beslist. Dat stopt discussies meteen en herstelt de orde, zonder eindeloos gesteggel.

Praktische tips voor jouw pleinvoetbal-afspraken

1. Laat kinderen meedenken over wat fijn voetballen is — niet alleen wat níet mag, maar vooral wat wél.
2. Zet de regels zichtbaar neer: een T-kaart in de klas of een poster op het plein.
3. Bespreek dagelijks na: wat ging goed, wat kan beter, wat doen we morgen anders?
4. Werk met wisselende teams, zodat niet altijd dezelfde kinderen winnen of domineren.
5. Maak een duidelijke scheidsrechter-afspraak: wie beslist, daar houden we ons aan.
6. Begeleid het spel af en toe als coach of observator, zodat je subtiel kunt bijsturen.
7. Koppel afspraken altijd aan waarden: het gaat niet alleen om rust, maar om respect, plezier en samen spelen.

En dan nog even dit…

Voetballen op het schoolplein is niet hetzelfde als voetballen bij de club. Regels zijn minder strak, emoties lopen hoger op en de groepsdynamiek is volop in beweging. Juist in de stormingsfase is het waardevol om hier bewust aandacht aan te besteden.

Met een T-kaart, eigenaarschap van leerlingen en heldere structuren maak je van wat ooit gedoe was, een succeservaring — voor kinderen én voor jezelf. En als je de pauze ingaat met de verwachting van plezier en verbinding in plaats van ruzies, dan weet je: dit werkt écht.