Hier in het Zuiden is het zover: de zomervakantie is begonnen!

Terwijl ik zo terugkijk op het afgelopen schooljaar – en op alles wat ik schreef in mijn blogs – zag ik ineens een rode draad. Of beter gezegd: een stevige basis die steeds terugkwam. En dat wil ik graag met je delen in dit laatste blog voordat ik met ‘zomerreces’ ga.

Het begint met: wij zijn samen

In augustus schreef ik over het starten met een missie. Niet als poster aan de muur, maar als iets dat je samen bént. Wat mij raakte in het afgelopen jaar, is hoe krachtig zo’n start kan zijn… maar ook hoe kwetsbaar. Want de start is maar een begin.

Misschien herken je het wel: dat je halverwege het jaar merkt dat de missie ergens wat is weggezakt. Dat routines weer overgenomen zijn door de waan van de dag. Dat de energie van de eerste weken wat is verdampt.

Toch zag ik het ook zó vaak goed gaan. Groepen waarin kinderen zeiden: “Wij zijn een team.” Of: “Wij lossen het zelf op.” Dáár gebeurt het. En weet je? Jij hebt daar alles mee te maken. Want jij bouwt, elke dag, mee aan dat gevoel van ‘wij’.

In mijn boek schrijf ik uitgebreid over dit proces. Hoe je vanaf dag één werkt aan een veilige groep, en hoe je die sfeer gedurende het jaar levend houdt. Niet groots en meeslepend. Maar met kleine keuzes, elke dag opnieuw.

Grenzen zijn geen muren – ze geven rust

In februari schreef ik over grenzen stellen. En wauw, wat kwamen daar veel reacties op. Misschien was jij er ook een van. Leerkrachten die zeiden: “Dit ben ik. Hier worstel ik mee.”

Ik snap dat. Want hoe vaak geef jij nog iets extra’s? Loop je toch weer even terug naar dat kind dat z’n jas is vergeten? Cijfer je jezelf een beetje weg? Omdat je betrokken bent. Omdat je het goed wilt doen.

Maar wat ik steeds opnieuw terugzag: rust in de groep begint bij rust in jou. Duidelijkheid is geen hardheid.. En als jij weet wat je doet, waar je grenzen liggen, wat je wel en niet pakt… dan voelen kinderen dat. Dan geef je veiligheid. Dan kunnen zij gaan groeien. Je bent dan ook niet streng, je bent duidelijk.

Gedrag is niet het probleem – het is een signaal

Of het nou ging over fluisterende meisjes in groep 6, of die leerling die áltijd z’n spullen vergat: steeds weer kwam ik bij dezelfde vraag uit. Wat vertelt mij dit gedrag?

Misschien stel jij jezelf die vraag ook weleens. En zo niet – probeer het eens. Want gedrag is vaak een roep om aandacht, om verbinding, om houvast. En nee, dat betekent niet dat jij alles moet oplossen. Maar wél dat jouw blik het verschil maakt; door kinderen te zien en te horen, maak je verbinding. En ook dát is nodig om kinderen te laten groeien.

Afscheid nemen hoort erbij

En nu is het juli. De weken van afronden, afscheid, tranen en taart. Kinderen maken zich los van de groep. En van jou. De spanning stijgt. Het wordt rommelig, misschien zelfs onrustig. En toch hoort dit erbij. Het is de laatste fase van groepsvorming: Adjourning, Afscheid

Ik schreef er een blog over en herkende zóveel van wat leerkrachten me de laatste paar weken aangaven: “Het is net alsof alles weer even wankelt.” En ja, dat klopt. Maar als je deze fase ruimte geeft – als je met je klas terugkijkt, samen afsluit en even stil staat bij wat er wás – dan rond je iets moois af. En dan kun je straks ook echt opnieuw beginnen.

Afgelopen week was ik op een Vrije School, klas 5, dus groep 7. Op Vrije Scholen is het gebruikelijk dat leerkrachten een aantal jaren met hun klas meegaan. Dat maakt dat je écht samen een weg aflegt. Deze leerkrachten doen dat ook: zij blijven bij de groep tot en met klas 6.

Gedurende dit schooljaar hebben ze met hun klas gewerkt aan groepsvorming, met behulp van een missie, bouwstenen en theekaarten. Die missie had drie krachtige kernwaarden: behulpzaamheid, gezelligheid en iedereen hoort erbij. Prachtig. Maar, zoals dat vaak gaat: sommige dingen liepen vanzelf, andere zaken bleven lastig. En dus kwam de vraag:

“Hoe krijgen we dit nou écht meer van de groep? Hoe zorgen we ervoor dat die missie gaat leven in het dagelijks doen en laten?”

Een mooie vraag. En eentje die ik met plezier samen met de groep en leerkracht ben gaan onderzoeken.

Samen reflecteren: wat lukt er al, en wat niet?

We begonnen met terugblikken. Wat is er al geslaagd dit schooljaar? Waar mogen ze trots op zijn? En wat zou nog anders of beter kunnen?

De kinderen dachten enthousiast mee. Ze vertelden dat ze gezelligheid ontzettend belangrijk vinden. Alleen… als het gezellig wordt, wordt het vaak ook onrustig. Te druk. Te veel door elkaar. Kortom: chaos. De leerkracht moet dan streng zijn, de sfeer daalt, en het wordt er allesbehalve gezelliger op. Een mooi voorbeeld van een kernkwaliteit die doorslaat in zijn valkuil.

Dat was voor mij het startsein om met de groep aan de slag te gaan met een kernkwadrant.

Van gezelligheid naar chaos – en weer terug

We namen samen het woord gezelligheid onder de loep. Wat is er zo fijn aan? Wat gebeurt er als het teveel wordt? De kinderen noemden het zelf al: “Dan ontstaat er chaos.”

Ik vroeg: “En wat zou dan een mooie tegenhanger zijn, een manier waarop het wél gezellig kan zijn, maar zonder dat het uit de hand loopt?”

Ze kwamen zelf met: rustige gezelligheid en rekening houden met elkaar.

En toen ik vroeg waar ze echt een hekel aan hadden, kwam het antwoord unaniem: saaiheid.

Het hele kernkwadrant stond ineens op het bord:

• Kernkwaliteit: gezelligheid
• Valkuil: chaos
• Uitdaging: rustige gezelligheid & rekening houden met elkaar
• Allergie: saaiheid

Van inzicht naar actie

Daarna ontstond er iets moois. De kinderen wilden het kernkwadrant niet alleen in hun hoofd houden, maar écht zichtbaar maken. Hun idee: hang het op het bord, zodat de leerkracht – bijvoorbeeld vóór een spel of werkvorm – kan zeggen:

“We gaan iets gezelligs doen. Waar moeten we dan op letten om het rustig te houden?”

Ze besloten daarnaast ook een nieuwe T-kaart te maken voor de komende weken, met daarop:

• Wat zie en hoor je bij rustige gezelligheid?
• Wat zie en hoor je als er rekening wordt gehouden met elkaar?

Ze nemen dit de laatste weken van het schooljaar mee als focus. Hoe krachtig is het als een missie niet blijft hangen in mooie woorden, maar handen en voeten krijgt in het dagelijks doen?

De missie levend houden, ook richting volgend jaar

Wat ik zo sterk vond aan dit moment, was dat het midden in de bronzen weken plaatsvond. Het moment van het schooljaar waarin we vaak vooruitkijken, aftellen, en misschien al een beetje loslaten.

Maar een missie heeft nog steeds betekenis.

En al ga jij als leerkracht misschien niet mee naar het volgende schooljaar — de groep gaat wel verder. Hoe mooi is het als je aan het eind van het schooljaar met de klas kunt zeggen:

“Dit was onze missie, dit is al gelukt, en hier kunnen we nog in groeien.”

Dat geeft de volgende leerkracht meteen een warm begin. En de kinderen? Die nemen eigenaarschap mee. Misschien wel voor het eerst écht.

Je herkent het vast: je start het schooljaar met een vliegende start. Samen met de klas hebben jullie een groepsmissie opgesteld waar iedereen achterstaat. Jullie hebben afspraken gemaakt waarvan je dacht: Dit is een stevige basis. Maar dan… een paar maanden later merk je dat die missie ergens op de achtergrond is verdwenen. Afspraken worden genegeerd, de energie is anders, en je vraagt je af: Hoe houden we het vuur brandend? Deze tijd periode van het jaar is een mooi moment om dat weer eens onder de loep te nemen.

Het verschil tussen vastleggen en beleven

Afspraken die in de la belanden of als behang in de klas hangen, zijn als nieuwjaar voornemens: goed bedoeld, maar vaak niet praktisch genoeg om vol te houden. Wat je wilt, is dat afspraken niet alleen vaststaan, maar dat ze gevoeld en doorleefd worden. Ze moeten onderdeel worden van de dagelijkse dynamiek in de klas. Dat begint met het erkennen dat een missie en afspraken niet statisch zijn. Ze hebben onderhoud nodig, net als een tuin. Zonder aandacht groeien er onkruidjes, en voor je het weet, verdwijnen de mooie bloemen.

Concreet maken: hoe blijf je elkaar herinneren?

Zorg ervoor dat de missie zichtbaar blijft. Hang ’m op een plek waar iedereen ’m dagelijks ziet, maar wees creatief. Wat dacht je van een fotowand met situaties waarin jullie missie tot leven komt? Of een missieposter die elke maand door een ander kind wordt versierd en aangevuld?

Afspraken mogen ook een speels karakter hebben. Laat de groep bijvoorbeeld ‘missiemomenten’ spotten: elke keer als iemand iets doet wat past bij de missie, wordt dat benoemd. Je kunt ook een complimentenpot maken waarin leerlingen voorbeelden stoppen van hoe anderen de missie in praktijk brengen. Aan het eind van de week haal je er een paar uit en lees je ze voor.

Vier de missie

Eén van de krachtigste manieren om de missie levend te houden, is door succesmomenten te vieren. Dit hoeft niet groots te zijn. Simpele, regelmatige vieringen hebben vaak meer impact. Is er een afspraak die lastig is om na te leven, maar die nu goed wordt nageleefd? Maak er een compliment van, of bedenk een klein ritueel om het te vieren. Misschien een ‘high-five ronde’ door de klas, een gezamenlijk lied dat jullie zingen of een extra energizer. Het gaat er niet om, dat het perfect moet zijn, maar om de vooruitgang zichtbaar maken.

Blijf ademen; reflectie en bijstellen

Neem regelmatig de tijd om met je klas terug te kijken: Hoe gaat het met onze missie? Zijn de afspraken nog haalbaar? Moeten we iets aanpassen? Laat de groep hier ook inspraak in hebben. Kinderen voelen zich veel verantwoordelijker voor iets waar ze zelf aan mogen sleutelen. Plan bijvoorbeeld iedere maand een kort moment waarin jullie samen reflecteren. Wat gaat er goed? Waar knelt het? Wat zou er beter kunnen? Hoe pakken we dat samen aan? Je zult merken dat dit niet alleen de missie versterkt, maar ook de groep dichter bij elkaar brengt.

Houd het speels

Tot slot: een beetje humor en speelsheid kan wonderen doen. Maak eens een dag van de week tot ‘missiedag’. Laat kinderen iets geks doen dat aansluit bij de missie, zoals een ‘grapjassen-afsprakendag’, waarin iedereen op een grappige manier laat zien hoe goed ze de afspraken kunnen naleven. Het mag luchtig zijn! Juist dat speelse element maakt het makkelijker om vol te houden.

‘Ook humor wordt door leerlingen gewaardeerd. Zowel de helderheid en enthousiasme van de leraar zijn kenmerken die volgens onderzoek geen rechtstreeks verband hebben met leerwinst maar wel belangrijk zijn voor een positief leerklimaat. Eerst en vooral is een enthousiaste en heldere leraar een rolmodel voor zijn leerlingen, in lijn met de sociale leertheorie van Albert Bandura. Na verloop van tijd imiteren leerlingen de attitudes en waarden van hun ‘leermeesters’. Daarnaast is er ook ‘emotioneel besmettingsgevaar’: de glimlach op het gezicht van de leraar kan zomaar (en gratis) overwaaien naar de leerling.’

Surma et al., Wijze lessen (2019)

 Door deze stappen toe te passen, maak je van de missie en afspraken geen vergeten papieren tijger, maar een levend, ademend onderdeel van je klas. Want een groep is pas echt een groep als iedereen zich verbonden blijft voelen met wat jullie samen hebben opgebouwd.

Gisteren merkte je aan alles dat de herfst écht begonnen was. Het weer maakte het wel duidelijk dat er geen ontkomen meer aan is: Storming. In mijn 3,5 uur (!!) durende autorit van Koudekerke naar Druten kwam de gedachte bij me op of het weer misschien ‘voelt’ dat veel groepen op school inmiddels in de stormfase zijn beland. Het lijkt wel alsof de natuur zegt: ‘Laat me jullie even helpen. Ik zal wel laten zien wie hier de baas is.’ En dat is precies waar de stormfase in een groep om draait. Kinderen zoeken naar manieren om invloed te krijgen op de groep. Maar voordat je echt invloed kunt uitoefenen, moet je eerst ontdekken hoe je met elkaar omgaat.

Groepsvorming in de storming

Ik hoop dat je in de eerste weken genoeg groepsvormende activiteiten heeft gedaan, zodat kinderen elkaar hebben leren kennen. Niet alleen moeten ze weten wie hun leerkracht is, maar ze moeten ook een goed beeld hebben van wie er nu eigenlijk allemaal bij hen in de klas zitten. Ook als er in niks gewijzigd is in de groepssamenstelling. Kinderen ontwikkelen hun bewustzijn, komen in andere leeftijdsfasen. Er kunnen veel veranderingen zijn, waar wij ons niet altijd van bewust zijn. Pas als de basis er is, kunnen ze veilig door de stormfase heen.

De basis is ook:

• Hoe willen wij met elkaar omgaan?
• Wat zijn onze waarden en normen in de groep?
• Hoe doen wij het hier?
• Wat is onze missie?
• Wat zijn onze afspraken?
• Hoe zien die afspraken er concreet uit?

 Wat er in de stormfase gebeurt, is dat er een paar belangrijke vragen gaan spelen:

• Hoe gaan we met elkaar om?
• Met wie kan ik goed opschieten?
• Wie houd ik liever op afstand?
• Hoe kom ik voor mezelf op?

De eerste weken van het schooljaar zijn in volle gang. In sommige groepen stormt het al behoorlijk. Maar er zijn ook groepen waarvan leerkrachten zeggen:
’Eigenlijk loopt het al best lekker!’ In de meeste groepen waar ik afgelopen weken geweest ben hangen er al passende missies en afspraken. Of zijn er mee bezig; ze zijn er al wel, maar hangen nog niet zichtbaar in de klas. Gisteren was ik op een school waar ik een teamtraject Klasse(n)Kracht heb. We startten met een terugblik op de afgelopen weken en de ‘check’ op wat er al aanwezig was in de groepen aan missies en bouwstenen of afspraken.

Struikelen over de missie

Twee leerkrachten, ze hebben samen groep 7, gaven aan:
‘We vinden het best lastig om een goede missie en afspraken te maken. Er komt echt héél veel uit de groep. Ze kunnen écht goed aangeven wat ze belangrijk vinden en wat ze willen. Maar wij lijken te struikelen over de missie. Kun je ons straks even helpen en met ons meedenken?’

Ik werd getriggerd door het woord ‘struikelen’ en was meteen nieuwsgierig. In het gesprek kwam naar voren dat de kinderen eigenlijk maar één woord erin willen hebben: Respect. De leerkrachten gaven aan:

‘Maar Nicole, respect is toch een heel groot woord?! Daar kun je alles onder laten vallen. Is dat dan wel een goede missie? En welke afspraken maak je dan daarbij? We komen er niet uit en blijven maar struikelen over het woord respect.’

Groepsvorming na de zomervakantie. Het schooljaar is nu voor bijna iedereen gestart. Misschien begin jij maandag met de eerste week, voor een ander staat week 3 al op het programma. Wat ook betekent dat voor Noord de formingfase gaat starten, terwijl het in Zuid al kan gaan stormen. Hoewel, soms kan die storm zich ook al eerder aandienen….

Zo sprak ik gistermiddag een IB-er die zich nu al, aan het einde van week 1 in midden Nederland, een leerkracht bij haar had die aangaf: ’Als het zo moet, dan ga ik het niet doen hoor met deze groep!’.

De groep bleek het haar de afgelopen week al zó moeilijk gemaakt te hebben dat ze het nu eigenlijk al niet meer zag zitten. Het viel ook niet mee. Starten op een nieuwe school, in een nieuw team, met een ander concept dan je gewend bent. Met een groep 7 die twee jaar met dezelfde leerkracht heeft gehad. Een leerkracht die de groep helemaal meenam in de besluiten die ze namen. Ze hadden een gezamenlijke missie en afspraken, de kaders waren duidelijk. Kinderen én leerkracht wisten precies wat ze aan elkaar hadden. Wat wel en niet kon. Dat had in het begin ook bloed, zweet en tranen gekost, maar door vanaf het begin aan een gezamenlijk doel te werken hun gezamenlijk is het gelukt om het samen fijn te hebben, binnen de kaders die ze samen gemaakt hadden.

De IB-er vroeg me: ‘Nicole, dit gaat niet goed in deze groep! Wát kan ik doen? Kun jij hierin iets betekenen?’