Triggergevoeligheid is groot

En triggers kunnen van alles zijn:

De toon van je stem. Boos oogcontact. Sarcasme. Drukte in de klas. Een geur, een geluid, een onverwachte overhoring. Zelfs een zonnige dag kan een trigger zijn…. Door die vragen te stellen, ontdek je wat er achter het gedrag zit. Dan zie je: het kind is niet opstandig, het is gespannen. Het is niet brutaal, het voelt zich onveilig. Het is getriggerd. En dat vraagt geen straf, maar co-regulatie

En nee, dat betekent niet dat je alles maar goedkeurt. Grenzen blijven nodig. Maar je stelt die grens op een manier die de relatie in stand houdt. En die recht doet aan wat het kind nodig heeft.

Grenzen stellen én veiligheid bieden

Traumasensitief werken betekent níet dat je alles laat gebeuren. Je stelt grenzen – maar wél op een manier die het contact behoudt.

“Hoe laat ik het kind op een moeilijk moment voelen: jij bent nog steeds welkom, ook met dit gedrag?”

Kinderen hebben veilige structuren nodig:

• Heldere gedragsverwachtingen
• Vaste routines (ook bij overgangen)
• Safe spaces: een rustige hoek, stressbal, tekenmateriaal, doekje met vertrouwde geur
• Coöperatieve werkvormen en warme relaties in de klas

Zorg dat er ruimte is voor emoties én herstel. Het kind moet ervaren: ik hoor erbij, precies zoals ik ben. Soms is dat een rustige plek. Een verstopstoel. Een bewegingstussendoortje. Een time-in-plek. Soms is dat gewoon even gezien worden. Een knikje in de gang. Een check-in bij binnenkomst.

Een gedeelde verantwoordelijkheid

Wat we nodig hebben in school, is een raamwerk dat ruimte biedt aan preventie, interventie én herstel. Een gedeelde taal in het team. Een heldere visie op gedrag. En lef om je eigen perspectief bij te stellen.

Want ja, het is spannend om los te laten. Om niet direct in te grijpen als iemand de klas uitloopt. De angst: Straks wordt het chaos. Maar als je met een traumasensitieve blik kijkt, zie je dat er juist rust ontstaat.

We weten vaak niet van de trauma’s van de kinderen in de klas. Maar we weten wél dat trauma veel voorkomt. En dat het de school binnensluipt, elke dag weer.

Tijdens de masterclass popte er nog een voorbeeld bij me op. Ik heb het in een eerder blog geschreven.  Over een meisje wat mij een K*T-mevrouwtje noemde. Weet je het nog? Heb je ‘m gelezen. Anders even doen. Een ander mooi voorbeeld in het kader van Traumasensitief onderwijs.

Tot slot

We hoeven het niet te weten.
We hoeven het niet te fixen.
Maar we moeten het wél meenemen in hoe we kijken, denken en handelen.

En soms… begint dat gewoon met het toestaan van een beertje op tafel.

Het is hoe jij als leerkracht – zonder therapeut te zijn – een wereld van verschil kunt maken.

De kracht van de meerderheid

De leerkracht van deze groep stond voor een flinke uitdaging. Maar hij deed iets heel knaps: hij richtte zich op de grote meerderheid van de groep. In plaats van zich volledig te focussen op de kinderen met een specifieke onderwijsbehoefte – de luidste stemmen in de klas – werkte hij aan een stevige basis: een veilige en fijne groep voor iedereen.

En met succes!

Een paar weken later zag ik de eerste effecten: minder onrust, minder gedoe en minder boosheid. En gisteren …… zat ik met een grote glimlach in dezelfde groep. De kinderen hadden plezier, hielden rekening met elkaar en er was een warme, veilige sfeer. Wat mij het meest raakte? De kinderen die in het begin het meeste op vielen door hun sterke karakter, boosheid, impulsiviteit of onveilige gevoel hoorden er nu gewoon bij. Er werd rekening gehouden met de kinderen die het lastig hebben in de groep.

Hoe pak je dat aan?

Vanuit de literatuur (Sanson & Havighurst, 2009; Onderwijsraad, 2010) weten we dat het effectief is om preventief te werken, in plaats van steeds in te grijpen op probleemgedrag.

We onderscheiden hierbij drie niveaus:

 – Primaire preventie (80% van de groep) – Gericht op de hele groep: een veilig en positief groepsklimaat, zodat problemen minder snel ontstaan.

– Secundaire preventie (15% van de groep) – Extra ondersteuning voor kinderen die moeite hebben met de groepsnormen.

– Tertiaire preventie (5% van de groep) – Intensieve begeleiding voor kinderen die zonder extra hulp niet kunnen functioneren in de groep.

Deze leerkracht heeft zich vooral gericht op de ‘primaire preventie’: de 80% van de kinderen die baat heeft bij duidelijke afspraken, een sterke groepsband en een positieve sfeer én die dit zonder problemen oppakken. Hij maakte samen met de klas een missie: ‘We willen een fijne en gezellige groep zijn en plezier hebben met elkaar.’ Maar hij liet het daar niet bij. De kinderen gingen concreet bedenken: Hoe ben je een fijne klasgenoot? Welke afspraken en welk gedrag horen daarbij?

Door daar steeds de nadruk op te leggen, ontstond er een veilige basis voor de hele groep. De kinderen die in ‘de tertiaire groep’ vielen – met intensieve ondersteuningsbehoeften – mochten zijn wie ze waren, zonder dat ze gedwongen werden om volledig mee te draaien. Maar ook zij voelden zich steeds veiliger. 

En dat is precies de kern: een sterke basis maken voor de groep als geheel, zodat de kinderen die het moeilijk hebben ook mee kunnen bewegen.

Vijf concrete tips voor leerkrachten

Wil jij ook werken aan een veiligere groep waarin kinderen die het moeilijk hebben, ook gewoon bij de groep horen? Dit zijn vijf concrete stappen die je meteen kunt toepassen:

Door deze aanpak consequent vol te houden, bouw je stap voor stap aan een groep waarin kinderen elkaar niet alleen verdragen, maar echt samen een groep vormen. En het mooiste is: als die basis stevig staat, kun je ook die laatste paar kinderen helpen om zich veilig genoeg te voelen om te groeien.

Kinderen die intensieve ondersteuning nodig hebben

Naast het versterken van de groepsbasis, hebben sommige kinderen extra ondersteuning nodig om zich veilig te voelen en mee te kunnen doen. Dit zijn drie praktische tips voor jou als leerkracht:

Met de juiste balans tussen groepsaanpak en individuele ondersteuning kan elk kind, ongeacht de ondersteuningsbehoefte, zich veilig voelen en meedoen in de klas.

En dat is toch wat je wilt bereiken met je groep!

Groep 5 en 6

Wanneer kinderen in groep 5 of 6 zitten, komen ze dus in een andere fase van hun ontwikkeling. Dit betekent ook wat voor de groepsdynamiek; kinderen gaan gedrag ‘uitproberen’. Wat gebeurt er als ik boos word? Wat gebeurt er als ik steeds reageer op de leerkracht of een klasgenoot? Wat is dan de reactie van de ander?

Het zou handig zijn als iedereen zich op hetzelfde moment ontwikkelde naar de volgende fase. Maar helaas, dat is natuurlijk niet zo. Dat maakt dat het in groep 5 en 6 soms zo lastig is. Er zijn kinderen die nog in de Impulsieve fase zitten en dus nog niet zo gericht zijn op wat anderen doen en het effect daarvan. Ze zijn meer gericht op de leerkracht. Maar er zijn ook kinderen die wél toe zijn aan de volgende fase en gedrag gaan uitproberen. Beide situaties kunnen een gevoel van onveiligheid en onzekerheid in een groep met zich meebrengen.

Terug naar mijn observatie

We gingen de klas in en het meisje pakte haar spullen en ging, nog steeds met een boze blik, aan de instructietafel achter in de klas zitten. De plek waar ik zou gaan zitten. De leerkracht gaf aan: ‘Je (ik) kunt gewoon aan de andere kant van de tafel gaan zitten hoor.’ De leerkracht had dus wel in de gaten wat er aan de hand was, maar reageerde neutraal.

Ik ging zitten, pakte mijn schrijfblok en keek de klas rond. De leerkracht startte met een dictee en het meisje schreef mee. Opeens hoorde ik haar een paar keer kuchen. In eerste instantie reageerde ik niet, maar bij de derde kuch keek ik toch even haar kant op. Ze maakte oogcontact en glimlachte naar me. Ik zei zachtjes: ’Wat kun jij mooi schrijven. Wauw!’ (En ik meende het!) Er verscheen een grote glimlach en twinkelende ogen.

Tijdens de lesovergang checkte ik even:
’Blijf jij aan deze tafel zitten?’
‘Ja, jij ook?’
Ik vroeg: ’Vind je dat vervelend?’
‘Nee hoor!’

Toen mijn observatietijd om was, pakte ik mijn spullen. En hoorde ik zachtjes:
‘Ga je nu al weg?’
Ik: ‘Ja, ik moet gaan.’
En toen fluisterde ze:
‘Oh… en wanneer kom je weer?’
‘Over een paar weken.’
Ze glimlachte en zei: ‘Leuk!’
Ik liep weg en gaf haar een high-five.

Ontwikkeling

Ik zag het als een voorbeeld van het ontwikkelen naar de Zelfbeschermende fase. Het meisje had bij het buitenspelen en het conflict het idee dat ik alles had zien gebeuren en dat ik haar daarop aan zou spreken. Ze wilde niet afgaan voor haar klasgenoten en vermeed de verwachte kritiek van mij. Door de reactie ‘Dat k*t-mevrouwtje is er ook weer’ beschermde ze zichzelf tegen die reactie. Ze ging eigenlijk in een soort van verdediging door een reactie bij mij uit te lokken. Alleen… dié reactie kwam niet!

Ik voelde aan alles dat ze zich niet veilig voelde in de situatie. Ik wilde die veiligheid graag voor haar creëren. En dat was gelukt toen we weer terug in de klas waren!
Ben heel benieuwd hoe het over een aantal weken zal gaan…