We gaan er nog te vaak vanuit dat we wel weten wat ‘goed samenwerken’ is. Wanneer je het nieuws volgt, zie en merk je dat dit toch echt niet zo vanzelfsprekend is als we denken. Samenwerken en dan bedoel ik écht samenwerken wordt steeds belangrijker. Dan is het toch vreemd dat we in een klas vaak denken dat kinderen wel weten wat je bedoelt als je zegt:

‘Jullie moeten samenwerken.’
En vervolgens merkt je dat het samenwerken of samen spelen helemaal niet fijn verloopt.

‘Maar samenwerken is geen vanzelfsprekendheid; het is een vaardigheid die we moeten leren. In de begeleiding van teams en groepen ben ik er bewust mee bezig: Wat is ‘fijn samenwerken en samen spelen’ en hoe leer je kinderen dat?
In dit blog deel ik praktische tips, gecombineerd met inzichten uit de leerlijn ‘Samenwerken en samen spelen”.

Waarom samenwerken zo belangrijk is

Volgens de sociale leertheorie van Bandura leren kinderen veel van wat ze doen door te observeren, na te bootsen en feedback te ontvangen. Als we kinderen laten samenwerken, geven we ze dus de mogelijkheid om dat te leren. Want binnen samenwerken leren kinderen:

• Hoe ze elkaar kunnen helpen.
• Hoe ze conflicten kunnen oplossen.
• Hoe ze een gezamenlijk doel kunnen bereiken.

Daarnaast is samenwerken belangrijk voor de ontwikkeling van executieve functies zoals planning, flexibiliteit en zelfregulatie. De leerlijn ‘samenwerken en samen spelen’ sluit hier mooi bij aan, omdat het gestructureerd is opgebouwd van eenvoudige naar complexere samenwerkingsvaardigheden.

Hoe leer je kinderen samenwerken?

Samenwerken leren kinderen niet vanzelf. Je moet het ze ‘expliciet onderwijzen’. Het is eigenlijk net zo goed een vak als rekenen of spelling. Het vraagt om gerichte aandacht en begeleiding van jou als leerkracht. Dus met ‘Jongens en meiden, bij deze opdracht ga je samenwerken red je het niet. Je zult concreet moeten maken hoe het samenwerken eruit ziet én wat het vraagt van het gedrag van de kinderen; welke sociale vaardigheden moeten ze inzetten?

Een aantal praktische stappen:

De leerlijn als hulpmiddel

De leerlijn ‘samenwerken en samen spelen’ helpt je om deze vaardigheden gestructureerd aan te leren. Voor jonge kinderen ligt de nadruk vooral op spelen en eenvoudige samenwerkingsvormen. Bij oudere kinderen gaat het om complexe taken samen uit te voeren en conflicten constructief en effectief op te lossen. Door deze doelen als leidraad te gebruiken, kun je de ontwikkeling van de kinderen in jouw groep goed volgen en bijsturen waar nodig.
De leerlijn vind je o.a. op de site van SLO en kun je downloaden.

Een praktijkvoorbeeld

Laatst observeerde ik een les waarin groepjes een brug moesten bouwen van papier en plakband. De opdracht was simpel, maar de samenwerking bleek een uitdaging: wie neemt de leiding? Hoe zorg je dat iedereen meedoet? Na afloop besprak de leerkracht wat goed ging en wat niet. Een meisje zei:
“Ik vond het moeilijk om mijn idee te zeggen, want de anderen praatten steeds door me heen.” Een ander reageerde: “Er was niemand van ons die een idee had, dus we deden allemaal maar wat.”
Een jongen gaf aan: ‘We wisten dat Sem dit heel goed kon, dus die heeft alles gedaan. Maar eigenlijk vonden we dat helemaal niet zo leuk.’
De leerkracht vroeg bij elk voorbeeld door: ‘Hoe zou je het een volgende keer anders kunnen doen? En wat is daar dan voor nodig?’
Deze nabespreking en reflectie gaf de kinderen én de leerkracht concrete handvatten voor de volgende keer.

Theorie in actie

Machielsen en Van der Sar (2016) benadrukken in Gedrag is een vak dat gedrag geen toeval is, maar bewust aangeleerd kan worden door routines, verwachtingen en oefening. ‘Samenwerken is geen uitzondering: het vereist expliciete instructie, oefening en feedback. Als leerkracht ben jij de regisseur van dit proces’.

Hoe leer jij kinderen samenwerken?

Samenwerken is een vaardigheid die niet alleen in de klas, maar ook daarbuiten onmisbaar is. Door bewust te investeren in de leerlijn ‘samenwerken en samen spelen’, geef je kinderen niet alleen een vaardigheid, maar ook een basis voor hun verdere ontwikkeling.
Hoe pak jij het aan in jouw klas?
Deel jouw ervaringen en tips, want leren doen we tenslotte ook samen.