Het onderwaterprogramma

Dat voelen heeft te maken met het onderwaterprogramma van de groep. Dat wat zich boven de waterlijn afspeelt, zien we. Dit is vaak herkenbaar en te vangen in het benoemen van concreet gedrag of situaties. Wat zich onder de waterlijn afspeelt, in het groepsonbewuste, is vaak veel ingewikkelder. Leerkrachten geven dan vaak aan:

‘Ik merk dat er iets speelt, maar ik krijg er de vinger niet opgelegd wat het dan precies is.’

In het groepsonbewuste zwemmen ‘vissen’ rond. Vissen zijn onuitgesproken gedachten, emoties, irritaties etc. Wanneer daar lange tijd geen of te weinig aandacht voor is, worden die vissen ‘haaien’.

Buitengesloten

Het buitengesloten worden in een groep begint vaak onopgemerkt, als een kleine vis. Een kind dat zichzelf terugtrekt tijdens de pauze, een ander dat steeds alleen lijkt te staan bij groepsactiviteiten, of misschien een kind dat zelden wordt uitgenodigd voor verjaardagsfeestjes. Deze klein signalen onthullen een diepere waarheid: sommige kinderen voelen zich of worden ook daadwerkelijk buitengesloten door de groep.

De pijn van buitengesloten worden is een ervaring die diepe wonden kan achterlaten, zelfs op jonge leeftijd. Buitengesloten worden voelt hetzelfde als fysieke pijn. Het kan leiden tot gevoelens van eenzaamheid, minderwaardigheid en een gebrek aan zelfvertrouwen. De kinderen die buitengesloten worden gaan zich afvragen wat er mis met hen is, waarom ze niet ‘erbij horen’, en hun eigen waarde in twijfel trekken. Vaak worden deze kinderen de zondebok van de klas. Ontevredenheid of ongenoegen wordt op hen geprojecteerd, waardoor het gevoel van het ‘niet erbij horen’ alleen maar groter wordt.

Het is belangrijk om te erkennen dat buitengesloten worden op jonge leeftijd verstrekkende gevolgen kan hebben. Het kan invloed hebben op de schoolprestaties, het zelfvertrouwen en zelfs de mentale gezondheid van een kind. Studies tonen aan dat kinderen die zich buitengesloten voelen, een hoger risico lopen op angststoornissen, depressie en zelfs suïcidale gedachten. Daarnaast kan het ook hun kijk op sociale interacties voor het leven beïnvloeden. Een kind dat herhaaldelijk buitengesloten wordt, kan moeite hebben met het opbouwen van vertrouwen in anderen, waardoor het voor hen moeilijker wordt om vriendschappen te sluiten en relaties aan te gaan.

Leerkrachten en scholen hebben een belangrijke rol als het gaat om buitensluiten. Het is belangrijk dat zij alert zijn op de signalen van buitensluiting (het sociogram is het middel bij uitstek om dit te gaan ontdekken) en een veilige omgeving creëren waarin kinderen zich gehoord en gezien voelen.

Het Niet Gevoerde Gesprek

Maar, hoe zorg je nu ervoor dat je die ‘haaien’, dat wat in het groepsonbewuste zit, naar boven krijgt? Want, onder de waterlijn is het vaak spannend. Het zijn dingen die nog niet gezegd zijn, vaak emotionele dingen en spanningen.

In termen van Deep Democracy gaan we het niet gevoerde gesprek aan. We gaan de spanning niet uit de weg, maar gaan het aan. Daar zijn wel drie belangrijke voorwaarden aan verbonden:

1. Niemand heeft het monopolie op de waarheid.
2. Om in relatie te blijven, moeten we het conflict aangaan.
3. Je zult iets leren over jezelf, je zult groeien en dat gaat niet altijd zonder pijn.

Deze voorwaarde bespreek je aan de start van de tool die je in gaat zetten. Het zijn de veiligheidsregels van het gesprek.

Om het niet gevoerde gesprek aan te gaan, en dus een duik onder de waterlijn te nemen, kun je gebruik maken van één van de krachtige tools uit Deep Democracy:

En zo breng je dat wat onder de waterlijn speelde, het groepsonbewuste, boven de waterlijn. Dus in het groepsbewuste. Zodra het daar is, is het bespreekbaar en kun je verder werken aan ‘erbij horen in de groep’. Hierdoor voorkomen we dat kinderen die buitengesloten zijn, buitengesloten blijven. Want… we willen toch allemaal dat alle kinderen bij de groep mogen en kunnen horen?!

Maar, dát gingen we die ochtend dus niét doen!

Een computer ‘tekent’ namelijk gewoon wat ‘ie als opdracht krijgt: een verzameling van gegevens. Wanneer je het zelf tekent, en het liefst nog samen met je duo leerkracht, gaat het sociogram leven. Je ziet eigenlijk een weergave van de onderlinge relaties van jouw groep op papier. En vervolgens ga je samen de gegevens interpreteren: wat zien we nu eigenlijk? Wat zegt het ons? En… welke activiteiten gaan we inzetten om invloed uit te kunnen gaan oefenen op de onderlinge verhoudingen in de groep?

Eén van de taken binnen ons onderwijs is een positieve en inclusieve leeromgeving te creëren waarin alle kinderen zich veilig en gewaardeerd voelen. Alle kinderen moeten het gevoel hebben ‘erbij te horen’. Het sociogram is daarbij een hulpmiddel. Het helpt jouw als leerkracht om inzicht in de sociale relaties en groepsdynamiek binnen een klas te krijgen.

Wat levert het sociogram op?

Inzicht in sociale relaties

Een sociogram is een visuele weergave van de sociale relaties tussen kinderen in een klas. Het doel van een sociogram is om inzicht te krijgen in de sociale structuur van de klas; welke kinderen horen bij de groep? Welke kinderen zijn populair? Wie zijn er buitengesloten of worden genegeerd?
Maar ook; zijn er kliekjes (groepjes) in de klas?

Startpunt van het inzetten van interventies

Een sociogram kan helpen bij het inzichtelijk krijgen van kinderen die mogelijk sociaal geïsoleerd zijn of moeite hebben met het aangaan van sociale relaties. Doordat dit inzichtelijk wordt in een sociogram (wie is er buitengesloten? Wie wordt genegeerd?) kun je als leerkracht gerichte, interventies en hulp bieden om hun sociale positie in de groep te versterken.

Het bevordert de positieve groepsdynamiek

Door de sociale relaties in kaart te brengen, kan een sociogram ook de groepsdynamiek in de klas blootleggen. Je ziet waar of wie de kliekjes zijn, maar ook de paren. Wanneer er bijvoorbeeld een aantal kliekjes zijn en je in het sociogram ziet dat er een paar kinderen buitengesloten worden, zou dit kunnen betekenen dat die ‘kliekjes’ bewust die kinderen buiten sluiten. Het sociogram kan in dit geval helpend zijn om positieve groepsinteracties te bevorderen en eventuele conflictsituaties of pestgedrag aan te pakken.

Stimuleren van samenwerking en inclusie

Een sociogram kan ook gebruikt worden om kinderen te helpen begrijpen hoe ze effectiever kunnen samenwerken en elkaar kunnen ondersteunen. Het kan bijdragen aan het creëren van een sfeer van inclusie en wederzijds respect, waarin alle kinderen zich betrokken voelen. Je laat het sociogram niet aan de groep zien, maar je kunt d.m.v. gerichte samenwerkingsactiviteiten dit wél beïnvloeden. Je kunt als leerkracht uit het sociogram halen wie er graag met elkaar samenwerken, maar ook welke kinderen graag met elkaar zouden wíllen samenwerken. Door activiteiten in te zetten waarbij kinderen elkaars kwaliteiten ontdekken en elkaars kwaliteiten nodig hebben, help je de groep om meer samen te werken.

Het gebruik van het sociogram biedt dus waardevolle inzichten in de sociale relaties en groepsdynamiek van jouw groep. Het geeft jouw haakjes om gerichte ondersteuning te bieden aan kinderen die sociaal geïsoleerd zijn en om een positief en inclusief leer- en leefklimaat in de groep te bevorderen.

Wil je meer weten over het tekenen en vooral het analyseren en interpreteren van het sociogram? Neem dan even contact met me op.

Puzzelen, ik ben er gek op. En dan puzzelen in de breedste zin van het woord. Want die van Jan van Haasteren die ik van plan was met de Kerst te gaan maken, ligt nog steeds onaangeroerd in de kast. Inmiddels is er ook een nieuw exemplaar bijgekomen; het sprookjesbos van de Efteling. Deze zit nog netjes verpakt in het folie. Ik was van plan om in de meivakantie de ‘kerstpuzzel’ te gaan maken, maar helaas, weer niet gelukt. Ik vind dat ik als ondernemer eigenlijk alleen maar vakantie heb als ik weg ben. Stomme gedachte natuurlijk, maar zo werkt het bij mij. Maar heb wel wat rustiger aangedaan; tot een uurtje of 14.00 werken en daarna was het lees-, rommel-, sport-, wandel of kletstijd. En ik vond het prima, het gaf me ook rust.

Puzzel

Als ondernemer, want ja dat ben ik nu hè, heb ik van thuis uit een ‘slecht’ voorbeeld gehad. Mijn ouders hadden een woninginrichtingszaak en er was altijd wel werk te doen. Als klein meisje hielp ik mam al mee om de stalen die uit de collectie waren eruit te halen, later rekende ik voor pap de bonnen uit. Op zo’n rekenmachine mét rol. Hartstikke leuk! Vooral als ik ergens een foutje maakte en geen idee had waar die fout dan zat. Kon ik weer helemaal opnieuw beginnen met tikken. Eigenlijk ook een soort van puzzelen.

Van Dale:
puz·zel (de; m; meervoud: puzzels)
1(moeilijke) opgave als tijdverdrijf

puz·ze·len (puzzelde, heeft gepuzzeld)
1zich met puzzels bezighouden
2nadenken over een oplossing

Nieuwe plek

Ik heb enorm veel zin in deel 4 van het schooljaar. Jij ook? Of ben je ook aan het puzzelen geslagen om iedereen weer een goede plek in de klas te geven. Ik weet dat veel leerkrachten de vakantie gebruiken om na te denken over nieuwe plaatsen in de klas. En ik weet uit eigen ervaring dat dit soms ook echt een puzzel is, want als je Bart naast Bart zet, weet je zeker dat er van rustig werken niks terecht komt. Maar zet je Anne naast Bart, dan krijg je gedoe omdat Anne niet naast een jongen wil zitten. En waar zet je Sam neer, want die kan tijdens het buiten spelen ineens zo boos worden en die boosheid nog even mee de klas innemen. Kinderen lijken soms wat bang voor hem te zijn. En zo wordt het een hele puzzel om het weer voor elkaar te krijgen om iedereen een plek naar wens te geven.

Matchen of stretchen?

De vraag is eigenlijk: ga je kinderen matchen of laat je ze stretchen? Ofwel… Geef je de kinderen een plek ‘naar wens’ of een plek ‘naar ontwikkeling’? En daarmee bedoel ik: kun je je groep ook zo plaatsen dat kinderen iets te leren hebben van en met elkaar? En leren kan dan op veel verschillende vlakken zijn; taalvaardige met minder-taalvaardige kinderen, sociaal handige met minder sociaal-handige kinderen, drukke met rustige kinderen, kinderen die een kei zijn in rekenen met kinderen die rekenen vreselijk moeilijk vinden. En zo zijn er natuurlijk tal van combinaties mogelijk.

Sociogram

Het sociogram kan daarbij een mooi hulpmiddel zijn. Je kunt het sociogram gebruiken om een positieve en samenwerkende sfeer in de klas te bevorderen en tegelijkertijd krijg je zicht op de onderlinge relaties in de klas. Op basis van de uitkomst van het sociogram kun je gedrag tussen kinderen dus bevorderen of juist sturen. Je ziet welke kinderen populair zijn en welke buitengesloten, maar ook welke mogelijke verbindingen tussen kinderen kunnen ontstaan.

Een voorbeeld

Sam is een jongen die snel boos wordt tijdens het buitenspelen. Vooral op momenten dat hij het gevoel krijgt niet te kunnen gaan winnen. Dan stopt hij direct met het spel en loopt boos weg. In de sociomatrix wordt Sam bij het buiten spelen alleen maar negatief gekozen. Bij het samenwerken wordt hij 9 keer negatief gekozen en 2 keer positief.

Wanneer je alleen maar naar de matrix zou kijken, kijk je alleen naar de cijfers. Sterker is om de gegevens die je verzameld hebt ook uit te tekenen. Je krijgt dan meer zicht op de groep én op de onderlinge relaties. Want:
– Zou Sam wat kunnen leren van de twee kinderen die hem positief hebben gekozen tijdens het samenwerken?
– Kunnen deze kinderen een maatje voor Sam kunnen zijn tijdens het werken?
– Kan Sam door middel van samenwerken ook met winst- en verlies leren omgaan?
– Zouden andere kinderen meer begrip voor hem kunnen krijgen en ook zijn sterke kanten en kwaliteiten gaan zien?
– Krijgt Sam daardoor ook meer begrip van anderen en snappen anderen hem bij het spel buiten ook beter? Of kunnen ze hem ergens bij helpen?

Zo zou je nog meer vragen kunnen stellen. Vragen die gericht zijn op ontwikkeling, niet op een verklaring. Ontwikkeling van zowel Sam als van zijn klasgenoten.
Dus zou mijn advies zijn om te kijken of je Sam in het groepje zou kunnen plaatsen met één of beide kinderen die hem positief hebben gekozen bij het samenwerken.

Op deze manier kun je je sociogram dus gebruiken om de plaatsen in de klas te bepalen. En kijk je niet alleen naar wat wenselijk is, maar gebruik je het ook om jouw groep in ontwikkeling te brengen.

Het sociogram

drie tips