Kun jij je herinneren wanneer jij voor het laatst iets heel nieuws hebt uitgeprobeerd?En met iets nieuws bedoel ik eigenlijk: iets doen wat je nog nooit gedaan hebt. Het hoeft geen spannende activiteit te zijn, zoals schaatsen op ijs waarvan je niet zeker weet of het je houdt, maar iets in de klas. In je school. In hoe je met je groep werkt.

 Vaak is dát het moment waarop je even twijfelt.

Nieuw betekent ook: niet precies weten hoe het loopt. Dat voelt ongemakkelijk. Zeker voor iemand als ik, die voor 200% gaat. En ja, dan kan ik wel heel groot die quote van Pippi “Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan” op mijn werkkamer hebben hangen (die schijnt trouwens niet eens letterlijk van Pippi zelf te zijn), maar dan nog. In dit geval betekent ‘nooit’ eigenlijk: nog niet zo vaak. En dat maakt het reuze spannend.

Wat dan hoor ik je denken?
Dat ga ik je in dit blog vertellen. Iets met LEGO Serious Play en groepsdynamiek.

De Zilveren Weken: wat boven water lijkt, klopt niet altijd

Deze periode, de zilveren weken, is de periode waarin je kunt zeggen dat de wittebroodsweken voorbij zijn. Rollen worden steviger. Subgroepjes tekenen zich af. Wat eerst nog klein en onschuldig leek, krijgt ineens lading. Onder de oppervlakte gebeurt er van alles, terwijl het aan de buitenkant soms best oké lijkt.

Afgelopen week was ik in zo’n groep waarin de groepsdynamiek best ingewikkeld is. Er is regelmatig gedoe tussen de meiden en de jongens kijken er vooral met een afstandje naar. Tijdens gesprekken met de hele groep, zo aan het begin van die Zilveren Weken, geven de kinderen zelf aan dat het eigenlijk wel goed gaat. Maar de leerkracht voelde, en ik ook tijdens de observatie, dat er onder water van alles speelde.

Na de pauze waren er weer woorden tussen de meiden. Tijdens de spellingsles waren de blikken niet te missen. Overigens, als blikken konden doden, dan had ik ook gestrekt gelegen, want een aantal kinderen had feilloos door dat ik precies zag wat er gebeurde. Kortom, een nare sfeer in de klas. Maar als de leerkracht het benoemde, was alles prima.

“Ze zouden nu toch beter moeten samenwerken?”

Je zou ook mogen verwachten dat deze groep langzaam richting de performingfase zou gaan. Meer rust. Meer samenwerken. De leerkracht gaf echter heel duidelijk aan dat samenwerken echt niet lukt. Met z’n tweeën gaat het soms nog net, maar zodra er meer kinderen samenwerken, ontstaat er gedoe.

En toen kwam de vraag: “Heb jij een idee?” Die had ik.

“Zullen we aan de slag gaan met LEGO® Serious Play®?”

Een goed plan. En dan de praktijk.

Dat sprak meteen aan. Deze groep is echt van het doen. Dus ik bereidde de activiteit zorgvuldig voor. Alles kloppend in mijn hoofd, logisch opgebouwd op papier, de vragen scherp. En toen deed de praktijk wat ze vaker doet. Die vroeg iets anders…

Samen overleggen met een Talking Stick lukte in precies één groepje. In de andere groepjes ontstond gedoe.
“Zij luisteren niet.”
“Hij wil niet samenwerken.”
“Ze doen niet serieus mee.”

Je zag meteen wie de leiding nam. Positief bij een aantal kinderen, maar ook duidelijk negatief bij anderen. En de meelopers haakten af. Die gaven het eigenlijk al op. Ik liet het even gebeuren. En gooide toen (bijna) alles wat ik bedacht had overboord.

Werken vanuit wat er gebeurt

Ik ging werken vanuit wat ik zag. Aansluiten op wat er gebeurde in de groepjes. Alleen al de vraag:
“Vertel eens, wat gebeurt hier nu?”
zorgde steeds voor een korte stilte. En daarna voor woorden die ze eigenlijk al wilden zeggen, maar nog niet konden.
“Dit is niet hoe we het willen.”
“Het lukt ons gewoon niet.”

“Oké. En wat heb je dan nu anders te doen?”
Dan konden ze weer verder.

Dat samenwerken nog geen vanzelfsprekendheid is in deze groep, werd pijnlijk duidelijk. Samen met de leerkracht en de IB gaan we onderzoeken waar deze groep zit in de leerlijn en wat de eerste stappen zijn om samenwerken wél te leren. En dat los van het werken aan alles wat er onder water speelt in deze groep.

Als bouwen meer zegt dan praten

Maar het allermooiste van deze activiteit kwam daarna. Ik hoefde eigenlijk niets te vragen over hoe het loopt in de klas.

De opdracht was: bouw samen de klas. Laat zien wat fijn is en wat niet fijn is in de groep. En zonder grote woorden kwamen er zoveel inzichten op tafel. Letterlijk.

Elkaar buitensluiten werd gebouwd.

Ruzie ook.

Maar óók: samen spelletjes doen. Dingen die ze leuk vinden. Dat ze al zo lang bij elkaar in de klas zitten. Dat ze voor elkaar opkomen. Het was echt prachtig om te zien. Simpel gebouwd met LEGO®.

Vanuit die informatie gingen we verder naar de vraag: wat zouden jullie graag willen? Hun wens. En die wens konden we heel mooi verbinden aan de groepsmissie en de afspraken die er al lagen. Precies dat wat in de Zilveren Weken zo helpend is: niet doen alsof het vanzelf overgaat, maar samen kijken naar wat er speelt en waar je naartoe wilt.

Dit smaakt naar meer

We zijn er nog niet. De tijd vloog voorbij. Dat vonden de kinderen ook.
“Juf Nicole, wanneer kom jij weer met de LEGO?”

En collega’s kwamen nieuwsgierig kijken. “Kun je dit ook bij ons in de klas doen?”

Ja hoor!

Kortom: dit smaakt naar meer en krijgt zeker een vervolg. Op deze school staat al een nieuwe afspraak gepland en binnenkort ook bij een andere school. Ik vind het zó spannend. Want dit is echt iets nieuws, voor en van mij. Maar… het werkt!!

Wat LEGO® Serious Play® oplevert

Wat je met LEGO® Serious Play® vooral bereikt, is dit:

En eerlijk? Ik kan niet wachten op het vervolg!

We gaan er nog te vaak vanuit dat we wel weten wat ‘goed samenwerken’ is. Wanneer je het nieuws volgt, zie en merk je dat dit toch echt niet zo vanzelfsprekend is als we denken. Samenwerken en dan bedoel ik écht samenwerken wordt steeds belangrijker. Dan is het toch vreemd dat we in een klas vaak denken dat kinderen wel weten wat je bedoelt als je zegt:

‘Jullie moeten samenwerken.’
En vervolgens merkt je dat het samenwerken of samen spelen helemaal niet fijn verloopt.

‘Maar samenwerken is geen vanzelfsprekendheid; het is een vaardigheid die we moeten leren. In de begeleiding van teams en groepen ben ik er bewust mee bezig: Wat is ‘fijn samenwerken en samen spelen’ en hoe leer je kinderen dat?
In dit blog deel ik praktische tips, gecombineerd met inzichten uit de leerlijn ‘Samenwerken en samen spelen”.

Waarom samenwerken zo belangrijk is

Volgens de sociale leertheorie van Bandura leren kinderen veel van wat ze doen door te observeren, na te bootsen en feedback te ontvangen. Als we kinderen laten samenwerken, geven we ze dus de mogelijkheid om dat te leren. Want binnen samenwerken leren kinderen:

• Hoe ze elkaar kunnen helpen.
• Hoe ze conflicten kunnen oplossen.
• Hoe ze een gezamenlijk doel kunnen bereiken.

Daarnaast is samenwerken belangrijk voor de ontwikkeling van executieve functies zoals planning, flexibiliteit en zelfregulatie. De leerlijn ‘samenwerken en samen spelen’ sluit hier mooi bij aan, omdat het gestructureerd is opgebouwd van eenvoudige naar complexere samenwerkingsvaardigheden.

Hoe leer je kinderen samenwerken?

Samenwerken leren kinderen niet vanzelf. Je moet het ze ‘expliciet onderwijzen’. Het is eigenlijk net zo goed een vak als rekenen of spelling. Het vraagt om gerichte aandacht en begeleiding van jou als leerkracht. Dus met ‘Jongens en meiden, bij deze opdracht ga je samenwerken red je het niet. Je zult concreet moeten maken hoe het samenwerken eruit ziet én wat het vraagt van het gedrag van de kinderen; welke sociale vaardigheden moeten ze inzetten?

Een aantal praktische stappen:

De leerlijn als hulpmiddel

De leerlijn ‘samenwerken en samen spelen’ helpt je om deze vaardigheden gestructureerd aan te leren. Voor jonge kinderen ligt de nadruk vooral op spelen en eenvoudige samenwerkingsvormen. Bij oudere kinderen gaat het om complexe taken samen uit te voeren en conflicten constructief en effectief op te lossen. Door deze doelen als leidraad te gebruiken, kun je de ontwikkeling van de kinderen in jouw groep goed volgen en bijsturen waar nodig.
De leerlijn vind je o.a. op de site van SLO en kun je downloaden.

Een praktijkvoorbeeld

Laatst observeerde ik een les waarin groepjes een brug moesten bouwen van papier en plakband. De opdracht was simpel, maar de samenwerking bleek een uitdaging: wie neemt de leiding? Hoe zorg je dat iedereen meedoet? Na afloop besprak de leerkracht wat goed ging en wat niet. Een meisje zei:
“Ik vond het moeilijk om mijn idee te zeggen, want de anderen praatten steeds door me heen.” Een ander reageerde: “Er was niemand van ons die een idee had, dus we deden allemaal maar wat.”
Een jongen gaf aan: ‘We wisten dat Sem dit heel goed kon, dus die heeft alles gedaan. Maar eigenlijk vonden we dat helemaal niet zo leuk.’
De leerkracht vroeg bij elk voorbeeld door: ‘Hoe zou je het een volgende keer anders kunnen doen? En wat is daar dan voor nodig?’
Deze nabespreking en reflectie gaf de kinderen én de leerkracht concrete handvatten voor de volgende keer.

Theorie in actie

Machielsen en Van der Sar (2016) benadrukken in Gedrag is een vak dat gedrag geen toeval is, maar bewust aangeleerd kan worden door routines, verwachtingen en oefening. ‘Samenwerken is geen uitzondering: het vereist expliciete instructie, oefening en feedback. Als leerkracht ben jij de regisseur van dit proces’.

Hoe leer jij kinderen samenwerken?

Samenwerken is een vaardigheid die niet alleen in de klas, maar ook daarbuiten onmisbaar is. Door bewust te investeren in de leerlijn ‘samenwerken en samen spelen’, geef je kinderen niet alleen een vaardigheid, maar ook een basis voor hun verdere ontwikkeling.
Hoe pak jij het aan in jouw klas?
Deel jouw ervaringen en tips, want leren doen we tenslotte ook samen.

Een fijne sfeer in de groep ontstaat vaak doordat kinderen goed met elkaar kunnen samenwerken en samen spelen. Om fijn te kunnen samenwerken is ‘elkaar op een goede manier helpen’ een basisvoorwaarde. En helpen is nog niet zo eenvoudig als het lijkt. Want: werk van de ander overnemen is geen helpen. Zonder het te vragen de ander gaan helpen, wordt vaak als bemoeien ervaren. Het is eigenlijk een dun lijntje; het bevorderen van samenwerken door elkaar te helpen en het respecteren van individuele ruimte en autonomie.