Wat ik zo mooi vind aan mijn vak? Dat ik echt dingen in beweging kan zetten. Onderliggende patronen, leerkrachten, scholen, kinderen. Er gebeurt altijd iets als ik geweest ben. Soms klein en soms groot, maar… het is nooit voor niks. En soms heb ik van die weken waarin ik op zaterdag terug kan denken: Wat is er de afgelopen weken weer veel gebeurd! Dat ik het zelf soms bijna niet kan geloven.

 

Afgelopen week had ik zo’n moment. Ik had een online overleg over een groep waar we mee aan de slag zijn. Er was opnieuw een sociogram gemaakt. Een leerling die eerst 17 keer negatief gekozen werd en 0 keer positief… werd nu nog 8 keer negatief gekozen en 2 keer positief.

Wat gebeurt er als een beeld verandert

Toen ik dat hoorde dacht ik: ja… hier gebeurt iets! Niet omdat we ‘een of ander trucje’ hebben ingezet. Maar omdat er iets veranderd is in hoe er naar elkaar gekeken wordt. Hoe we dat gedaan hebben? De leerkracht is bewust gaan inzetten op complimenten. Op elkaar écht zien. Op ontdekken waar iedereen goed in is. En dat heeft deze leerling in een ander daglicht gezet.

Wat mij daarin opvalt, is hoe sterk een beeld in een groep werkt. Kinderen reageren niet alleen op gedrag, maar vooral op wat ze dénken dat waar is over iemand. En als dat beeld verandert, verandert het gedrag vaak mee.

Het voelt soms als een strafkamp

En met dat in mijn hoofd zat ik een paar dagen later in een ouderavond van een andere groep. Een groep waar het helemaal niet ging over één leerling… maar over het gevoel van de hele groep. Kinderen die zeiden: “Het ligt aan ons. Wij doen het niet goed. Daarom gaan leerkrachten steeds weg.”

En ouders die vertelden dat het soms voelde als een ‘strafkamp’. Er waren veel te strakke regels. Niks meer op je tafel tijdens de instructie. Kinderen moeten vooral luisteren. Er is weinig ruimte voor plezier en creativiteit. En de leerkrachten gaven aan: Als we dat niet doen, dan komt onze instructie niet aan.

Als de balans doorslaat  

En ergens snapte ik het allebei. Want ja… deze groep had duidelijkheid nodig. Duidelijke kaders geven rust in deze groep. Maar tegelijkertijd voelde je dat er iets anders onder zat. Alsof de balans was doorgeslagen. Het leek wel alsof, hoe meer de school inzette op de groep, hoe meer kinderen het gevoel kregen dat ze het niet goed deden. En dat doet iets met hoe kinderen naar zichzelf kijken. En dus met hoe ze zich (gaan) gedragen. En met hoe ze zich voelen in de klas.

Waarom kinderen afhaken

Tijdens de ouderavond ontstond er een mooi gesprek. Over waarom die regels er zijn. Over focus. Over rust. En ergens zei ik hardop wat ik zelf ook voelde:

Als ik een hele dag moet luisteren zonder iets te mogen doen met mijn handen… dan haak ik ook af. Niet omdat ik niet wil. Maar omdat mijn hoofd het gewoon niet volhoudt. En dat is precies wat we ook vanuit theorie weten.

Ons brein heeft afwisseling nodig om te kunnen blijven leren. Even bewegen, iets doen met je handen of kort wegdromen helpt juist om daarna weer aan te haken. Daarnaast hebben kinderen behoefte aan autonomie, relatie en competentie. Als daar te weinig ruimte voor is, zie je dat terug in gedrag. In onrust, in afhaken, in weerstand.

En toen viel voor mij het kwartje. Want eigenlijk hadden we het over hetzelfde. Over balans tussen kaders en ruimte, tussen duidelijkheid en relatie, tussen sturen en zien.

 

Hé… dit is eigenlijk gewoon een dubbelkwadrant!

Kijk maar even mee:

 

Aan de ene kant heb je de kracht van structuur en duidelijkheid. Dat helpt kinderen. Ze weten waar ze aan toe zijn, wat er van ze verwacht wordt en dat geeft rust. Maar… als dat doorschiet, wordt het strak. Controlerend. En verdwijnt de ruimte.

En aan de andere kant heb je de kracht van ruimte geven en afstemmen. Je ziet het kind, je beweegt mee, er is ruimte om even te wiebelen, te friemelen, jezelf te zijn. Maar zonder kaders… wordt het onduidelijk. Onrustig. En gaan kinderen zelf invullen wat de bedoeling is.

En precies daar zit de uitdaging. Want wat je eigenlijk ziet, is dat beide kanten elkaar nodig hebben. Als je vooral van de structuur bent, is jouw uitdaging om wat meer ruimte toe te laten. Vertrouwen te geven. Niet alles dicht te zetten.

Als je juist van de ruimte bent, zit jouw uitdaging in het stellen van grenzen. Duidelijk zijn. Kaders neerzetten waarbinnen die ruimte kan ontstaan. En misschien herken je het ook wel bij jezelf… Waar jij goed in bent, is vaak ook precies waar je in doorschiet. En waar je je soms aan kunt ergeren bij een ander, zegt vaak iets over wat jij zelf lastig vindt.

Dus die leerkracht die denkt: “Het moet hier gewoon duidelijk zijn”… heeft misschien iets te ontwikkelen in ruimte geven.
En die leerkracht die denkt: “Ze moeten zich ook gewoon even kunnen bewegen”… heeft misschien iets te ontwikkelen in begrenzen.

En als je die twee bij elkaar weet te brengen… dán ontstaat die balans waar we het net over hadden: Ruimte binnen een kader. En dat is precies wat kinderen nodig hebben om weer aan te kunnen haken.

Regels én ruimte

Niet veel later las ik een artikel van de Onderwijsinspectie over het pedagogisch klimaat. En terwijl ik dat las, dacht ik: ja… dit is precies wat hier gebeurt.

Een goed pedagogisch klimaat gaat niet alleen over regels of rust. Het gaat over je gezien voelen, jezelf mogen zijn en weten waar je aan toe bent. Dat het rustig is, maar ook fijn. Dat er duidelijke regels zijn, maar ook ruimte om te lachen en jezelf te zijn.

En dat is precies die balans waar het om draait: rust ontstaat niet alleen door regels. En plezier ontstaat niet alleen door vrijheid. Het zit in de combinatie. Je hebt kaders nodig én ruimte.

Ruimte geven binnen een kader

En dat maakt het werk van jou als leerkracht soms ook zo ingewikkeld. Omdat het voortdurend vraagt om afstemming. Kijken naar je groep, voelen wat er nodig is en dan een beetje… of soms iets meer… bijsturen. Misschien is dat wel het thema van de afgelopen tijd: Ruimte geven binnen een kader, zodat kinderen weer kunnen aanhaken.

En misschien is dat ook wel de vraag die je jezelf kunt stellen als je dit leest: Waar zit in jouw groep de balans nét niet helemaal lekker?|En wat gebeurt er… als je daar een klein beetje in schuift?

Want soms begint verandering niet met iets groots. Maar met anders kijken. En van daaruit het anders doen. Zónder het kader te verliezen.

Het bericht Ruimte geven binnen een kader verscheen eerst op Nicole Megens Onderwijscoaching.

Kernkwadrant Go-with-the-Flow

Kernkwadrant Stuctureren

Het bericht Go-with-the-flow of Structureren? verscheen eerst op Nicole Megens Onderwijscoaching.

Dit is té mooi om niet te delen…

Wat moet ik hierover zeggen?

Blije kinderen

Enthousiasme

Geluk?

Creativiteit

Vrijheid

Ritme

Trots

Tevreden

Puurheid

En vooral plezier!

Wat zie jij?

En daarnaast:
Een prachtig nummer!
Ik krijg rust én energie tegelijk.
En… jaloers…
Zou willen dat ík zo kon dansen!

Mooi om samen met je groep mee aan de slag te gaan! 
Samen dansen, levert plezier én energie op.
Talenten komen tot leven. En het creëert een groepsgevoel om het sámen te doen.

Hoe is dat bij jou? Wat roept het bij jou op?

Laat het me weten!

Het bericht Energie en rust verscheen eerst op Nicole Megens Onderwijscoaching.

Tunnelvisie, zo herkenbaar ook in groepen. In mijn begeleiding van leerkrachten met dynamische groepen kom ik het zó vaak tegen; de tunnelvisie. Wanneer ik bij de intake uit pluis waar het probleem zit, kom ik negen van de tien keer bij ‘dat ene kind’ terecht. En ‘dat ene kind’, daar kan de leerkracht vaak genoeg over vertellen. Soms zelfs zoveel dat ik bijna de indruk krijgt dat het ’t enige kind in de klas is.

Afgelopen week had ik een gesprek met een leerkracht. Het probleem was volgens haar één jongen in de groep. Op mijn vraag wat zij de jongen zag doen of horen zeggen kwam een heel duidelijk antwoord: ‘Niets!’ Ik herhaalde het antwoord: ‘Niets!’. ‘Nou ja, niets. In ieder geval niet wat hij zou moeten doen!’

Oké, dit antwoord was duidelijk. De jongen deed in ieder geval niet wat de leerkracht van hem verwachtte. Tijdens de intake bleven we maar rondcirkelen rondom het gedrag van die ene jongen. Steeds als ik dacht; hé, nu komt ze bij de groep! Ging ze in haar verhaal weer terug naar ‘die ene jongen’.

Tijdens mijn observatie in de klas, was het gedrag van deze jongen mij ook opgevallen. Hij was inderdaad met van alles bezig, behalve met zijn aandacht bij de instructie of bij de opdrachten te houden. Hij keek veel rond, snel afgeleid, weer even aan het werk en weer afgeleid. Maar… ik zag nog meer. Wanneer hij rondkeek, was er steeds oogcontact met twee andere jongens. Tijdens de instructiekring, fluisterden ze naar elkaar en keken dan richting die ene jongen. Tijdens de verwerking, de kinderen mochten zelf een plek kiezen voor de verwerking, gingen de twee jongens zo zitten dat ze niet direct in het blikveld van de leerkracht zaten, maar die ene jongen wel goed konden zien.

Twee mollen die de boel aan het saboteren waren; grapjes maken door te seinen, smoesjes bedenken wanneer de leerkracht vroeg waar ze om zaten te lachen. Lachen om grapjes die richting die ene jongen gemaakt werden. Maar, ze deden het zo bedekt, dat de leerkracht het niet in de gaten had. En de jongen; die kón zijn aandacht niet bij de instructie of de opdracht houden, want de mollen konden ‘zomaar’ toeslaan. Het was een alles behalve veilige situatie voor hem.

In de nabespreking gaf ik de leerkracht terug wat ik gezien had. Ze was verbaasd! Zo had ze het nog nooit gezien of bekeken! Haar ’tunnelvisie’ was alleen gericht op die ene jongen. Hij liet gedrag zien, wat opviel en wat haar irriteerde. De twee mollen waren de rustigere jongens in de klas. Ze waren soms wat rebels of ondeugend, maar dat zij aan het ‘mollen’ waren, dat was nog niet in haar opgekomen.

Vervolg: de leerkracht is in gesprek gegaan met de kinderen. Het waarom? Het was zo gegroeid. Een soort van actie-reactie. Het sabotagegedrag was volgens de jongens een spel. Ze hadden niet in de gaten dat de ander er zich niet veilig door voelde. Want ‘hij lachte ook terug’. Door samen in gesprek te gaan kwam er veel naar boven. Wat zich onder water afspeelde, was ook ‘het elkaar niet echt kennen’. De leerkracht is aan de slag gegaan met kernkwaliteiten in de groep. Welke kwaliteiten heb je zelf en welke zie je bij de ander? En, als die ander deze dan bij jou ziet, herken je jezelf daar dan in?

Herken jij ook mol-gedrag in jouw groep? En hoe goed ken jij jouw mollen? Wat zie je en hoor je kinderen doen? Laat een berichtje achter, ondertussen ga ik me voorbereiden op de finale: Wie is de mol??

Het bericht De mol(len) op de sabotagelijn verscheen eerst op Nicole Megens Onderwijscoaching.

Hoe Wimke uit Wamel Jos Kruisbergen inspireerde Maas en Waal in beeld te brengen

WAMEL – Jos Kruisbergen liep zijn met zijn camera op de dijk en passeerde dorpsgenoot Wimke Janssen. Een emmertje spijkers en een hamer in de hand. Wat ga je doen, Wimke? De camera snorde en Wimke vertelde honderduit over de noodzaak van veebestendig prikkeldraad.

Later op die dag, diep in de vorige eeuw, keek Kruisbergen de film terug en zag hoe fotogeniek zijn dorp is. De dijk omzoomd door fluitenkruid, de kerktoren die als een vinger naar de staalblauwe hemel wijst. Wat een lukrake ontmoeting was, bleek ineens Kruisbergens eerste documentaire. ,,Op die dag is het begonnen”, bezweert Kruisbergen. ,,Ik zag hoe ik de films in mijn hoofd kon vangen met de camera.”

Een leuke hobby voor een slagerszoon, dat filmen. Maar hoe kom je dan op televisie?

Burn-out

,,Het begon met een burn-out, midden jaren tachtig. Twintig jaar daarvoor nam ik de slagerij over. Mijn vader stierf plotseling, pas 58 jaar oud. Met mijn moeder en later met mijn vrouw Corrie zette ik de zaak voort. Ik had de Slagersvakschool gedaan. Corrie en ik zijn zelfs Europees kampioen worstmaken geweest. Met een eigen zaak ben je altijd aan het werk. Maar van de ene op de andere dag kon ik niets meer. Ik was lamgeslagen. Opgebrand. Werd arbeidsongeschikt verklaard.” De psycholoog vroeg of hij hobby’s had. ,,Ik film graag”, vertelde hij. ,,Dan moet je dat gaan doen”, antwoordde de therapeut.

Kruisbergens producties hebben geschiedenis gemaakt. Na Wimke lieten talloze andere streekbewoners het achterste van hun tong zien. 700 reportages en 100 documentaires maakte hij de afgelopen 25 jaar. Hij deed verslag van de strijd tegen ontzanding bij Maasbommel. Zijn film over de evacuatie voor het hoogwater in 1995 ging de hele wereld over.

Natuurtalent

Kruisbergen bezocht de filmopleiding in Utrecht. Docenten zagen het natuurtalent. ,,Ze adviseerden me naar Hilversum te gaan.” Uit honderden sollicitanten werd hij geselecteerd. ,,Regisseur Gijs Stappershoef, een televisiepionier, zag iets in me.” De mensen uit zijn Hilversumse tijd bleven hem trouw. ,,Zonder hen was het niets geworden.” Hij filmde jarenlang voor RTL en NOS, maar werd geen professioneel regisseur. ,,Ik merkte na die burn-out dat ik weinig druk aankon. Ik voelde me gelukkig als ik op pad was of zat te monteren, maar wel in mijn eigen tempo.”

In 1993, nu 25 jaar geleden, werd de stichting een feit. Maar daarmee waren er nog geen films. ,,Professioneel filmen is een dure hobby. Een Wamelse ondernemer gaf 50.000 gulden, een Beneden-Leeuwenaar 13.000 gulden. Toen konden we een camera kopen. De gemeentes stonden niet te springen om subsidie te geven. Wethouder Hans van Zwam van West Maas en Waal was enthousiast, maar hij kreeg het college niet mee. Druten vond het leuke plannen, maar daar lagen toen de muizen dood voor de gemeentekas. De Wijchense wethouder Fried Jaspers keek met zo’n blik van: hoe durf jij mij lastig te vallen. Beuningen was de eerste die ons subsidieerde, wethouder Guus van der Heijden was positief.”

Geen cent

Hij en zijn assistent Geert Megens stopten 540.000 gulden in de stichting, geld dat ze hadden verdiend bij de landelijke omroepen. Daarnaast was er steun van Hilversumse vrienden, subsidies en donaties van liefhebbers. Zelf had Kruisbergen een uitkering en zijn vrouw Corrie draaide de slagerij. ,,De stichting was en is een hobby, ik verdien er geen cent mee.”

Stoppen in het jubileumjaar heeft hij nooit overwogen. ,,Corrie vindt dat ik mijn levenswerk moet afmaken. De films moeten uit mijn hoofd.”

Weet je na het lezen waarom ik zo trots ben? Ik ben benieuwd! Als je meer wilt weten over het werk van Jos, kijk dan eens op www.2bg.nl.

Het bericht Trots! Over kwaliteiten en talenten gesproken verscheen eerst op Nicole Megens Onderwijscoaching.

Moeder eend zag het kleine jonge eendje als een indringer in haar groepje jonge eendjes en zag maar één oplossing; zorgen dat ‘ie zo snel mogelijk weg ging. Dus probeerde ze hem met harde hand (snavel) weg te houden bij haar kleintjes. De kleintjes op hun beurt waren enerzijds nieuwsgierig, ze zwommen naar hun nieuwe groepsgenoot toe, maar anderzijds schrokken ze door het gedrag van moeder. Dit moést wel een gevaarlijke situatie zijn, dus schoten ze met z’n allen de waterkant in. Het jonge een(d)tje deed zijn uiterste best, maar koos uiteindelijk een eigen weg; hij liet zich maar buitensluiten door de groep en zwom al piepend naar de overkant van het water. Waar ‘ie vervolgens uit verveling maar rond begon te pikken in de grond. Ik zág ‘m denken; wat nu!? Ik wil er zo graag bij horen. Ik wil niet alleen!

Als ik deze situatie nou leg op een situatie op school, dan zie ik soms hetzelfde gebeuren. Een kind wil graag bij de groep horen, maar op de een of andere manier lukt het niet om aansluiting te vinden. Soms kunnen ze niet voldoen aan de norm van de groep. Bijvoorbeeld doordat ze sociaal onhandig zijn, onhandige uitspraken hebben, een ander leerniveau, aparte hobby’s etc. Deze kinderen lopen een groter risico om verstoten te worden uit de groep.

Een belangrijke fase om dat te kunnen onderzoeken is het begrijpen van de situatie:
Wat vraagt het  kind van jou?
Weet je zijn of haar kwaliteiten?
Hoe kun het kind deze kwaliteiten laten benutten in de groep?
Wat heeft het kind te leren? En…. wat hebben anderen te leren?
Dus: Wat staat jou te doen?

Daarnaast is het goed om na te gaan of er sprake is van een zondebokmechanisme of een deviatiemechanisme. Het zondebokmechanisme treedt in werking wanneer een groep veel spanning ervaart die het niet kan vertalen of uitdrukken. De gevoelens worden dan geprojecteerd op een kind in de groep. Het deviatiemechanisme komt naar voren wanneer kinderen uit de toon vallen. Ze kleden zich anders, hebben een buitengewone hobby etc. Hierdoor worden ze afgewezen.

Terwijl ik dit schrijf denk ik; ‘buitengewone hobby’? Huh? Eigenlijk toch raar. Wie bepaalt dat een hobby ‘buitengewoon’ is. Uit de theorie weet ik dat de groep de norm bepaalt. Dus is een hobby ‘buitengewoon’ als het niet aan de norm van de groep voldoet. En wat is dan de norm? Zulke vragen zetten me vaak tot nadenken. Wij mensen zijn soms een vreemd volkje. Mijn oma zou zeggen: Onze lieve Heer heeft rare kostgangers. Mmm, zouden dat dan de ‘verstotenen’ zijn?

Even terug naar mijn zondagochtend met, inmiddels koude, koffie. Uiteindelijk kwam moeder eend aangevlogen. Denk dat ze even bij de buren was. Ze landt in het water en begint erop los te kwaken. Ik ‘hoorde’ haar roepen: Kleintje, mama is weer thuis! En uit het riet, kwam al piepend het jonge eend(t)je. Gelukkig herenigd met zijn moeder én niet meer alleen. En ik, ik kon weer rustig een verse kop koffie pakken en genieten van een heerlijke zondagochtend.

Heb jij in jouw groep ook eend(t)jes? En hoe zorg jij er voor dat ze bij de groep kunnen en blijven horen? Laat gerust een berichtje achter!

Het bericht In je een(d)tje? verscheen eerst op Nicole Megens Onderwijscoaching.

‘Ze zijn zó onverschillig! Het maakt ze allemaal niet uit wat ze doen, laat staan wat ík doe!’ Irritatie is vaak ergernis om hoe iemand doet, de dingen die gezegd worden. Toch kan irritatie ook positief zijn. Het zegt namelijk iets over de grenzen; er gebeurt iets wat over de grens gaat. Als ik leerkrachten vraag wát er irritant is en ik vraag door, dan komen we vaak uit op ‘de grens’. Een kind in de groep gaat de grens van de leerkracht over. Wanneer je irritatie negeert en er niks mee doet, kan dit leiden tot boosheid of woede. En eigenlijk nóg meer irritatie. Vaak begrijpt degene met wie ik in gesprek ben ook niet waarom een ander daar geen last van heeft of het gedrag niet ziet.

Dit alles heeft te maken met de kunst van zelfanalyse; kijk naar de ander en dan naar jezelf. Wat een mooie oefening is, is om het gedrag van die ander eens te analyseren. Wat doet degene? Wat is concreet het gedrag waar jij je aan irriteert. En vraag jezelf vervolgens af of dit gedrag ook een Kwaliteit zou kunnen zijn. 

En dan is het interessant om de het Kernkwadrant (Offman, 2007) te gaan vullen:

Als de Allergie ‘onverschilligheid’ is, is het positief tegenovergestelde ‘zorgzaamheid’. Dit is dan de Kernkwaliteit. Schiet de de zorgzaamheid door, er is teveel van het goede, dan kom je in je Valkuil terecht. De Valkuil bij een teveel aan onverschilligheid is ‘betutteling’. Het positief tegenovergestelde van ‘betutteling’ is ‘loslaten’. Dit is dan de Uitdaging; dat wat je te doen hebt en tevens een goede aanvulling op de Kernkwaliteit. Het houdt je in evenwicht.

Om even terug te komen op het voorbeeld; de leerkracht gaf aan dat ‘onverschilligheid’ de Allergie was. De Uitdaging, dus dat wat de leerkracht te doen heeft, is ‘loslaten’. Dat lijk geen eenvoudige opgave, maar soms kunnen de mensen aan wie je het meest irriteert, je beste leermeester zijn. Want volgens de kernkwadrantentheorie  reageer je op een doorgeschoten kwaliteit van de ander.

Wil je ook eens puzzelen met Kernkwadranten? Bedenk dan wel dat je een een Kernkwadrant alleen van jezelf kunt maken. Wil je ‘puzzel’ delen? Of heb je ideeën over het werken met Kernkwadranten op school, laat dan een berichtje achter.

Het bericht Irritant! of Irritant? verscheen eerst op Nicole Megens Onderwijscoaching.