Wat ik zo mooi vind aan mijn vak? Dat ik echt dingen in beweging kan zetten. Onderliggende patronen, leerkrachten, scholen, kinderen. Er gebeurt altijd iets als ik geweest ben. Soms klein en soms groot, maar… het is nooit voor niks. En soms heb ik van die weken waarin ik op zaterdag terug kan denken: Wat is er de afgelopen weken weer veel gebeurd! Dat ik het zelf soms bijna niet kan geloven.
Afgelopen week had ik zo’n moment. Ik had een online overleg over een groep waar we mee aan de slag zijn. Er was opnieuw een sociogram gemaakt. Een leerling die eerst 17 keer negatief gekozen werd en 0 keer positief… werd nu nog 8 keer negatief gekozen en 2 keer positief.
Wat gebeurt er als een beeld verandert
Toen ik dat hoorde dacht ik: ja… hier gebeurt iets! Niet omdat we ‘een of ander trucje’ hebben ingezet. Maar omdat er iets veranderd is in hoe er naar elkaar gekeken wordt. Hoe we dat gedaan hebben? De leerkracht is bewust gaan inzetten op complimenten. Op elkaar écht zien. Op ontdekken waar iedereen goed in is. En dat heeft deze leerling in een ander daglicht gezet.
Wat mij daarin opvalt, is hoe sterk een beeld in een groep werkt. Kinderen reageren niet alleen op gedrag, maar vooral op wat ze dénken dat waar is over iemand. En als dat beeld verandert, verandert het gedrag vaak mee.
Het voelt soms als een strafkamp
En met dat in mijn hoofd zat ik een paar dagen later in een ouderavond van een andere groep. Een groep waar het helemaal niet ging over één leerling… maar over het gevoel van de hele groep. Kinderen die zeiden: “Het ligt aan ons. Wij doen het niet goed. Daarom gaan leerkrachten steeds weg.”
En ouders die vertelden dat het soms voelde als een ‘strafkamp’. Er waren veel te strakke regels. Niks meer op je tafel tijdens de instructie. Kinderen moeten vooral luisteren. Er is weinig ruimte voor plezier en creativiteit. En de leerkrachten gaven aan: Als we dat niet doen, dan komt onze instructie niet aan.
Als de balans doorslaat
En ergens snapte ik het allebei. Want ja… deze groep had duidelijkheid nodig. Duidelijke kaders geven rust in deze groep. Maar tegelijkertijd voelde je dat er iets anders onder zat. Alsof de balans was doorgeslagen. Het leek wel alsof, hoe meer de school inzette op de groep, hoe meer kinderen het gevoel kregen dat ze het niet goed deden. En dat doet iets met hoe kinderen naar zichzelf kijken. En dus met hoe ze zich (gaan) gedragen. En met hoe ze zich voelen in de klas.
Waarom kinderen afhaken
Tijdens de ouderavond ontstond er een mooi gesprek. Over waarom die regels er zijn. Over focus. Over rust. En ergens zei ik hardop wat ik zelf ook voelde:
Als ik een hele dag moet luisteren zonder iets te mogen doen met mijn handen… dan haak ik ook af. Niet omdat ik niet wil. Maar omdat mijn hoofd het gewoon niet volhoudt. En dat is precies wat we ook vanuit theorie weten.
Ons brein heeft afwisseling nodig om te kunnen blijven leren. Even bewegen, iets doen met je handen of kort wegdromen helpt juist om daarna weer aan te haken. Daarnaast hebben kinderen behoefte aan autonomie, relatie en competentie. Als daar te weinig ruimte voor is, zie je dat terug in gedrag. In onrust, in afhaken, in weerstand.
En toen viel voor mij het kwartje. Want eigenlijk hadden we het over hetzelfde. Over balans tussen kaders en ruimte, tussen duidelijkheid en relatie, tussen sturen en zien.
Hé… dit is eigenlijk gewoon een dubbelkwadrant!
Kijk maar even mee:
Aan de ene kant heb je de kracht van structuur en duidelijkheid. Dat helpt kinderen. Ze weten waar ze aan toe zijn, wat er van ze verwacht wordt en dat geeft rust. Maar… als dat doorschiet, wordt het strak. Controlerend. En verdwijnt de ruimte.
En aan de andere kant heb je de kracht van ruimte geven en afstemmen. Je ziet het kind, je beweegt mee, er is ruimte om even te wiebelen, te friemelen, jezelf te zijn. Maar zonder kaders… wordt het onduidelijk. Onrustig. En gaan kinderen zelf invullen wat de bedoeling is.
En precies daar zit de uitdaging. Want wat je eigenlijk ziet, is dat beide kanten elkaar nodig hebben. Als je vooral van de structuur bent, is jouw uitdaging om wat meer ruimte toe te laten. Vertrouwen te geven. Niet alles dicht te zetten.
Als je juist van de ruimte bent, zit jouw uitdaging in het stellen van grenzen. Duidelijk zijn. Kaders neerzetten waarbinnen die ruimte kan ontstaan. En misschien herken je het ook wel bij jezelf… Waar jij goed in bent, is vaak ook precies waar je in doorschiet. En waar je je soms aan kunt ergeren bij een ander, zegt vaak iets over wat jij zelf lastig vindt.
Dus die leerkracht die denkt: “Het moet hier gewoon duidelijk zijn”… heeft misschien iets te ontwikkelen in ruimte geven.
En die leerkracht die denkt: “Ze moeten zich ook gewoon even kunnen bewegen”… heeft misschien iets te ontwikkelen in begrenzen.
En als je die twee bij elkaar weet te brengen… dán ontstaat die balans waar we het net over hadden: Ruimte binnen een kader. En dat is precies wat kinderen nodig hebben om weer aan te kunnen haken.
Regels én ruimte
Niet veel later las ik een artikel van de Onderwijsinspectie over het pedagogisch klimaat. En terwijl ik dat las, dacht ik: ja… dit is precies wat hier gebeurt.
Een goed pedagogisch klimaat gaat niet alleen over regels of rust. Het gaat over je gezien voelen, jezelf mogen zijn en weten waar je aan toe bent. Dat het rustig is, maar ook fijn. Dat er duidelijke regels zijn, maar ook ruimte om te lachen en jezelf te zijn.
En dat is precies die balans waar het om draait: rust ontstaat niet alleen door regels. En plezier ontstaat niet alleen door vrijheid. Het zit in de combinatie. Je hebt kaders nodig én ruimte.
Ruimte geven binnen een kader
En dat maakt het werk van jou als leerkracht soms ook zo ingewikkeld. Omdat het voortdurend vraagt om afstemming. Kijken naar je groep, voelen wat er nodig is en dan een beetje… of soms iets meer… bijsturen. Misschien is dat wel het thema van de afgelopen tijd: Ruimte geven binnen een kader, zodat kinderen weer kunnen aanhaken.
En misschien is dat ook wel de vraag die je jezelf kunt stellen als je dit leest: Waar zit in jouw groep de balans nét niet helemaal lekker?|En wat gebeurt er… als je daar een klein beetje in schuift?
Want soms begint verandering niet met iets groots. Maar met anders kijken. En van daaruit het anders doen. Zónder het kader te verliezen.
Wil je hier meer over lezen?
In mijn boek Van onrust naar rust – Hoe je van jouw klas een groep maakt geef ik je volop inspiratie, voorbeelden en praktische werkvormen om van jouw klas een hechte groep te maken. Nieuwsgierig? Klik dan even op de onderstaande button:
