Gisteren vroeg ik de leerkrachten tijdens een teamtraining Van onrust naar Rust in de school om hun gouden moment van de afgelopen weken op te schrijven. Op een kaartje met een gouden strik, want als we het over gouden momenten hebben, mag het er ook een beetje feestelijk uitzien toch? Even later hingen ze op het prikbord.

“Kinderen die zelf vragen om een T-kaart, zodat het duidelijk is!”

“Na een minder fijne dag een T-kaart gemaakt om stil te zijn. Volgende dag rustiger en een fijnere sfeer in de groep.”

“Is het nu al 11:45? Whow, het is al 14:00!”

Ik moest echt even glimlachen bij die laatste. Want wie kent het niet: dagen waarop je denkt dat de klok stil staat en die onrustige spellingsles van een half uur wel anderhalf uur lijkt te duren. En dan opeens zo’n dag waarop je verbaasd opkijkt, omdat het alweer bijna tijd is om naar huis te gaan. Dat zegt eigenlijk alles over hoe het in een groep loopt.

De storm hoort erbij

Het is herfstvakantie, dus een mooi moment om terug te kijken. De Gouden Weken zijn voorbij. Je hebt gewerkt aan groepsvorming met verschillende activiteiten, samen met je groep een missie of groepswens gemaakt, afspraken opgesteld en je eerste T-kaarten opgehangen. En daarna… kwam de storm.

De stormingsfase is geen teken dat je iets fout doet. Kinderen zoeken hun plek in de groep en dat mag. Sterker nog, het móet. Je kunt deze fase niet overslaan, hoe graag je dat soms ook zou willen.

Wat mij opvalt in de scholen waar ik kom: de storm is niet overal even hard. Op sommige plekken is het meer een briesje. Wat gerommel, een paar windvlagen, maar de groep blijft overeind. En wat zie ik daar steeds terug? Duidelijke afspraken, zowel schoolbreed met het hele team als in de groep samen met de kinderen. En leerkrachten die zich er zelf ook aan houden. Ook op vrijdagmiddag. Ook als het regent en iedereen binnen moet blijven. Eerlijk is eerlijk, dat is best lastig als je moe bent. Maar kinderen merken het feilloos op.

Spelen met de T-kaart

Die eerste twee kaartjes van de gouden momenten laten precies zien wat er gebeurt als je de T-kaart echt dóórhebt. Het is dan geen poster meer die je ophangt en vergeet, maar iets waar je mee kunt spelen.

Stel, in je missie staat dat jullie plezier willen hebben én hard willen werken. En bij de afspraken staat dat je elkaar rust geeft tijdens het werken. Toch merk je dat het tijdens het zelfstandig werken na een minuut of vijf onrustig wordt. Een gum die over tafel vliegt, gegiechel achterin, kinderen die elkaar afleiden. Herken je dat?

Je kunt dan “stil nu!” roepen. Dat werkt, voor een minuut of twee. Maar je kunt ook een weerbericht geven, een tool uit Deep Democracy. Je benoemt feitelijk wat je ziet en hoort, zonder analyse, zonder goed- of afkeuring en zonder één kind aan te wijzen: “Ik zie dat iedereen de eerste vijf minuten aan het werk is. Daarna hoor ik gepraat, zie ik kinderen opstaan en vliegt er een gum over tafel.”

En dan gaan kinderen meedenken. “Het duurt soms lang, juf.” “Ik word gek van dat getik met pennen.” Niemand voelt zich aangevallen, want het gaat over ‘het weer’, niet over één kind. Daarna vraag je: wat hebben we eigenlijk afgesproken? En hoe ziet dat eruit, rustig zelfstandig werken? Hop, daar komt de T-kaart. Niet bedacht door jou, maar door de groep. Wat zie je, wat hoor je. “Je hoort de klok tikken,” zei een jongen eens heel serieus.

Mooi hè? En als kinderen na een tijdje zelf om een T-kaart vragen, dan weet je dat ze het echt van zichzelf hebben gemaakt.

En nu naar jouw groep

Het vierde kaartje op het prikbord vond ik misschien wel het mooiste: “Elk moment of elke dag heeft voor mij iets moois. Genieten van de kleine dingen.”

Dus wat was jouw gouden moment? Wanneer heb jij genoten van je groep? Schrijf het op. Op een post-it, in je agenda of op de achterkant van een kassabon. Na de vakantie komen er vast weer dagen waarop het waait, en dan is het fijn om te weten dat er ook zon was.

En misschien denk je nu: gouden momenten, die waren er bij mij eerlijk gezegd nog niet zo veel. Het loopt nog niet lekker en ik zie tegen de week na de vakantie op. Ook dat is oké, en je bent echt niet de enige. Juist na de herfstvakantie kun je opnieuw beginnen. Je missie en afspraken weer samen met de groep oppakken, kijken waar het waait en waardóór het waait. En dan klein beginnen met één T-kaart.

Wil je daar wat hulp bij? In mijn boek Van onrust naar rust lees je stap voor stap hoe je van jouw klas een groep maakt. En wil je liever samen kijken naar jouw groep? Neem dan gerust contact met me op. Ik kijk en denk graag met je mee.

Fijne vakantie!

Vijf tips voor de week na de vakantie:

Bron: Magische Tingel - www.flexjuf.nl

Je kent het vast. Je wilt starten met je instructie en in eerste instantie lijkt iedereen te luisteren. Totdat je halverwege je zin bent en achterin de klas nog wat gefluister klinkt. Janne vraagt even snel waar het potlood gebleven is, Tom schuift nog wat zijn met stoel en tafel en Imran ziet iets op de gang gebeuren. En jij? Jij probeert de aandacht vast te houden, maar merkt dat je stem steeds iets harder wordt. Totdat je denkt: “Help, hoor ik mezelf nog wel?”

En dan komt ‘ie: het stiltesignaal.

Een belletje, een hand in de lucht, een melodietje, of gewoon: “3-2-1 en ik kijk meteen!”
Langzaam wordt het rustig. De kinderen weten: nu is het tijd om te luisteren.
Maar wat lijkt op een klein, handig trucje, is in werkelijkheid een krachtige routine die veel doet voor de groepsdynamiek én het leerklimaat in jouw groep.

Meer dan even stil zijn

Een stiltesignaal is namelijk meer dan een hulpmiddel om de aandacht te krijgen. Het is een afspraak die je maakt met de groep. Een soort van onzichtbaar draadje dat iedereen verbindt. Want zodra het signaal klinkt of zichtbaar is, weet iedereen meteen wat er van hem of haar verwacht wordt. Dat geeft veiligheid, rust én voorspelbaarheid. En precies dát is wat kinderen nodig hebben om zich te kunnen concentreren en leren.

In mijn boek Van onrust naar rust – hoe je van jouw klas een groep maakt – noem ik dit soort momenten routines: vaste gewoontes die structuur brengen in de dag en zorgen dat een groep weet ‘zo doen we het hier’. En juist die voorspelbaarheid is zó belangrijk. Want pas als kinderen weten wat er van hen verwacht wordt, kunnen ze hun aandacht écht richten op wat jij wilt vertellen. En dus jouw belangrijke instructie volgen.

Een stiltesignaal hoort bij de basis van regie voeren op gedrag. Je voorkomt ermee dat je steeds opnieuw moet ‘vechten’ om aandacht. In plaats van corrigeren, herinner je de groep op een rustige, positieve manier aan de gezamenlijke afspraak: we luisteren naar elkaar.

Samen kiezen = samen doen

Het mooiste is als het stiltesignaal niet van jou komt, maar van jullie samen. Want wie betrokken is bij het maken van een afspraak, voelt zich ook verantwoordelijk om die na te leven.

Laat de groep dus meedenken:

• Wat vinden we belangrijk bij stilte?
• Wat helpt ons om snel over te schakelen van doen naar luisteren?
• Willen we een geluid, een gebaar, of iets wat we samen zeggen?

In de ene groep past een rustig handgebaar, in de andere een kort klapritme of een vrolijk liedje. Belangrijk is dat het bij de groep past en dat iedereen weet: “Als dit gebeurt, dan stoppen we.”
Kinderen ervaren zo dat ze zélf invloed hebben op hoe het samen leren lukt. En dat doet wonderen voor de hun motivatie én de groepsbinding.

Zo maak je van stilte een routine

Een stiltesignaal is pas effectief als het een routine wordt — iets wat zó vanzelfsprekend is dat het zonder woorden gaat. Dat vraagt even tijd en oefening, maar het loont.

De kracht van stilte

In mijn vorige blog heb ik al wat over stilte geschreven. Stilte lijkt soms ongemakkelijk, maar juist in die stilte ontstaat ruimte — om te luisteren, te denken, te voelen. En die ruimte hebben kinderen (én leerkrachten ) nodig om tot leren te komen.

Het stiltesignaal is dus niet alleen een middel om de boel rustig te krijgen. Het is een klein ritueel dat zegt: wij luisteren naar elkaar, wij doen dit samen. En precies dáár begint de rust waaruit een groep kan groeien.

Dus… volgende keer dat je die hand opsteekt of de bel laat klinken, weet je:
je doet veel meer dan vragen om stilte.
Je bouwt aan verbinding.
Aan rust.
Aan jouw groep.

Ken je dat gevoel? De eerste twee of drie weken van het nieuwe schooljaar zitten erop. Je hebt stevig ingezet op groepsvorming én de afspraken die je met de groep gemaakt hebt. Je hebt veel aandacht besteed aan de routines die ervoor moeten zorgen dat het in jouw klas als een geoliede machine gaat lopen.

En dan ineens… lijken de kinderen alles wat je afgesproken hebt weer vergeten te zijn. Ze kletsen door elkaar heen tijdens de instructie, lopen door de klas alsof er geen afspraken bestaan en lijken “maar wat te doen”. Dit is typisch de stormingsfase: de fase waarin kinderen gaan aftasten of de regels en routines écht gelden. Grenzen worden opgezocht en afspraken worden op de proef gesteld.

En jij vraagt je af: Hoe kan dit? We hebben dit toch allemaal al besproken? De werkelijkheid is vaak simpeler (én confronterender): kinderen weten niet goed wat er van hen verwacht wordt. Niet omdat ze dat expres doen, maar omdat de routines in de klas nog niet stevig genoeg staan.

En precies dáár zit de sleutel. Want in de stormingsfase is het niet genoeg om afspraken één keer te maken; je moet ze samen blijven oefenen en inslijten. Routines vormen het anker dat kinderen houvast geeft in deze onrustige periode.

De kracht van routines

 Routines zijn meer dan gewoontes. Ze vormen de onzichtbare leidraad die kinderen houvast geeft. Tom Bennett noemt ze in Regie in de klas (2022) de “architectuur van het klaslokaal”: de structuur die maakt dat je als leerkracht niet telkens opnieuw energie hoeft te steken in basale zaken.

Wanneer routines helder en ingeslepen zijn, weten kinderen precies:

• hoe ze binnenkomen,
• wat ze doen bij de dagstart,
• hoe ze schakelen tussen activiteiten,
• hoe ze met materiaal omgaan
• en hoe ze werken tijdens zelfstandige momenten.

Het resultaat? Rust en voorspelbaarheid.

Wat gebeurt er zónder routines?

In de stormingsfase – waarin groepen grenzen aftasten, hiërarchie zoeken en rollen verkennen – worden de zwakke plekken in het klassenmanagement genadeloos zichtbaar. Als routines nog wankel zijn, wordt dit het toneel van chaos.

• Overgangen duren eindeloos, want niemand weet wat er precies verwacht wordt.
• Tijdens instructie kletst iedereen door elkaar, want het beurtensysteem is niet geoefend.
• Bij zelfstandig werken ontstaan rijen kinderen naast je tafel, omdat ze geen stappenplan of “wat te doen als je vastloopt”-routine hebben.

Het lijkt misschien alsof kinderen zich niet aan de afspraken houden. Maar vaak ligt de oorzaak niet in onwil, maar in onduidelijkheid.

De Michaela-les: ordelijkheid is de norm

Wat Tom Bennett in Regie in de klas beschrijft als de ‘architectuur van het klaslokaal’ – routines die rust en duidelijkheid geven – zie je in de praktijk prachtig terug bij de Michaela School in Londen. Daar zijn routines tot in de puntjes ingeslepen: van hoe kinderen hun spullen pakken tot hoe ze door de gangen lopen. Niet om streng te zijn, maar om alle energie vrij te maken voor leren. Bennett beschrijft dit als “elke minuut telt”: kinderen hoeven niet telkens te raden wat de bedoeling is. Of zoals hij zelf zegt:

Als je merkt dat de stormingsfase uitloopt in onrust, is dat hét signaal om terug te grijpen naar de basis: routines oefenen, herhalen en opnieuw inslijten.

Een hulpmiddel hierbij is de T-kaart. Die maakt afspraken zichtbaar én concreet:

• Op de linkerkant van de kaart staat beschreven wat je wilt zien. Bijvoorbeeld: Ik kom rustig binnen. Ik pak de spullen die ik nodig heb. Ik begin meteen met mijn werk.
• Op de rechterkant staat wat je wilt horen. Bijvoorbeeld: Fluisterstem of Spionnenstem

Zo’n kaart helpt kinderen om hun gedrag te spiegelen: doe ik nu wat we afgesproken hebben? Het maakt routines tastbaar en geeft je als leerkracht een gezamenlijke taal om naar terug te grijpen.

Voorbeelden om mee te oefenen

Een paar praktische routines die je met de T-kaart kunt verduidelijken:

• Binnenkomen & starten: naar je plaats gaan, planning bekijken, starten met de opdracht.
• Lesovergang: spullen opruimen, wachten op signaal, door naar volgende taak.
• Zelfstandig werken: werken volgens stappenplan, welke materialenheb je op tafel, vragenkaartje/ vragenblokje gebruiken.

Door samen de T-kaart te maken én dit samen te oefenen, geef je kinderen een helder beeld van wat gewenst gedrag is. Koppel deze afspraken ook altijd aan de missie en de afspraken van de groep. Wanneer de ‘zo doen we dit, omdat dit helpt om onze missie te halen’ wordt het voor de kinderen veel meer betekenisvol.

Wanneer we het hebben over een positief en veilig klimaat in de groep dan hebben we het over het creëren van een positieve leeromgeving waarin kinderen zich kunnen ontwikkelen en groeien. Een van de effectieve manieren om dit te bereiken is door consequenties te stellen. Hoewel consequenties vaak geassocieerd worden met negatieve ervaringen, is het mogelijk om consequenties op een positieve manier in te zetten. In dit blog lees je wat positieve consequenties zijn en waarom ze zo belangrijk zijn in ons onderwijs.