Je kent het vast. Zelfstandig werken, jij zit aan de instructietafel met een groepje kinderen dat de sommen van gisteren nog lastig vond. Je bent net begonnen met uitleggen als je een tik-tik op je schouder voelt. “Juf, moet dit met potlood of met pen?” Automatisch beantwoord je de vraag. Ondertussen denk je: “Hè, het groepje zat er net lekker in. Nu moeten ze de draad weer oppakken.” Je draait je weer om en ziet uit je ooghoek dat er alweer twee kinderen aan komen lopen. Na tien minuten staat er een klein rijtje naast je tafel. En die uitleg die zo belangrijk was? Die komt eigenlijk helemaal niet meer aan. Zucht…
Als leerkracht wil je er voor iedereen zijn. Maar juist daardoor ben je er op zo’n moment voor niemand echt. En wat ik in scholen vaak zie: in de ene groep is dit dagelijkse kost, terwijl het twee lokalen verderop opvallend rustig is. Niet omdat daar kinderen zitten die beter zelfstandig kunnen werken, maar omdat daar een duidelijke afspraak is over wat je doet als je een vraag hebt.
Eerst samen kijken: wat vinden we belangrijk?
Precies daar ben ik mee aan de slag gegaan met een team, tijdens het teamtraject Van onrust naar rust in de school. We begonnen niet bij de routines, maar een stap eerder. Welke schoolregels vinden we belangrijk? Wat willen we dat elk kind in deze school weet en doet, in welke groep het ook zit? Dat leverde een aantal gezamenlijke afspraken op. Kort, helder én gedragen door het hele team.
Daarna kwam de vraag die ik misschien wel de belangrijkste vind: hoe worden we zo voorspelbaar mogelijk? Want kinderen die weten wat er van hen verwacht wordt, voelen zich veiliger. Ze hoeven niet te gokken of iets bij deze juf wel mag en bij die meester niet. Welke routines helpen daarbij? En waar lekt er in onze school nu de meeste tijd en rust weg?
En toen werd het pas écht interessant. Want een routine kiezen is één ding. Maar afspreken hoe die er precies uitziet, is iets heel anders. Wat doet een kind als het een vraag heeft? Mag het naar je toe lopen? Mag het een klasgenoot iets vragen? En wat als die klasgenoot juist geconcentreerd zit te werken? Dat soort vragen leveren binnen een team meer dan genoeg gesprekstijd op. Iedereen dacht dat ze het allemaal hetzelfde deden, tot bleek dat dat helemaal niet zo was. Het beeld dat je bij een routine hebt, kan namelijk totaal verschillen van leerkracht tot leerkracht.
Het resultaat van één studiedag
Tijdens een studiedag hebben we de routines die we het belangrijkst vonden stap voor stap uitgewerkt. Een van de resultaten zie je hieronder: het vragenblokje.
Met dank aan de Mattheusschool in Galder. 
Elk kind heeft een eigen blokje op tafel, en elke kant vertelt iets. Rood: niet storen aub, ik ben geconcentreerd aan het werk. Oranje: ik werk samen. Het vraagteken: ik heb een vraag. En groen: je mag me iets vragen.
Wat ik zo sterk vind aan deze vier kanten, is dat het blokje niet alleen over de leerkracht gaat. Het gaat ook over elkaar. Een kind met een vraag kijkt eerst rond: wie heeft zijn blokje op groen? En een kind dat rust nodig heeft, kan dat met de rode kant gewoon laten zien, zonder boos te worden op zijn buurman. Zo leren kinderen rekening houden met elkaar, en dat je een vraag kunt hebben en toch verder kunt.
Daaronder staan vier regels die het team samen heeft afgesproken. Je bent zuinig op je eigen blokje. Je pakt het bij binnenkomst. Tijdens fruit eten en lunch ruim je het op. En als je een vraag hebt, werk je ondertussen verder. Die laatste is misschien wel de belangrijkste. Een kind met een vraag dat niets te doen heeft, gaat zelf iets zoeken. En dat is meestal niet de volgende som.
Eén taal in de hele school
De laatste stap was misschien wel de lastigste: hoe gaan we het aanleren? Want een poster aan de muur is nog geen routine. Ik zie vaak genoeg dat de blokjes er wel liggen, maar vooral dienen om mee te rollen of te stapelen. Het blokje zelf doet niks. Het is de afspraak eromheen die het werk doet, en die moet je onderwijzen. Tom Bennett schrijft in zijn boek Regie in de klas
“Routines zijn de bouwstenen van de cultuur in de klas. Routineus gedrag moet je kinderen aanleren en niet alleen vertellen.”
Dus hebben we afgesproken hoe elke leerkracht het introduceert. Voordoen, door zelf aan een tafel te gaan zitten en een kind te spelen dat vastloopt. Samen afspreken wat “verder werken” betekent. Een vaste ronde lopen langs de vraagtekens, zodat kinderen merken dat het blokje echt werkt. En in de groep een T-kaart maken: wat zie je en wat hoor je als we goed werken met het vragenblokje?
En als er tóch een kind naast je staat? Dan kijk je het vriendelijk aan, wijs je naar zijn tafel en zeg je rustig: “Blokje.” Zonder de vraag alsnog even te beantwoorden. Dat voelt in het begin soms wat streng, maar het is vooral duidelijk.
Het mooie is: omdat iedereen in de school het op dezelfde manier doet, hoeft een kind dat van groep 4 naar groep 5 gaat niets opnieuw te leren. De invalkracht op vrijdag weet wat een rood blokje betekent. En de onderwijsassistent ook. Dat is wat ik bedoel met één taal spreken. Het lijkt een klein blokje, maar het is een stukje voorspelbaarheid dat door de hele school heen loopt.
Hoe is dat bij jullie? Weet elke leerkracht in jouw school wat de ander doet als een kind een vraag heeft? Of denken jullie, net als dit team aan het begin, dat het wel ongeveer hetzelfde gaat?
Wil je hier meer over lezen? In mijn boek Van onrust naar rust – Hoe je van jouw klas een groep maakt – geef ik je volop inspiratie, voorbeelden en praktische werkvormen om van jouw klas een hechte groep te maken. En wil je hier met je team mee aan de slag? Neem dan gerust contact met me op.
